“Bác sĩ hoa súng” và hồi ức tuổi 63

“Bác sĩ hoa súng” Hoàng Nhuận Cầm. Ảnh: L.Mai

Quẩn quanh giữa “sáu mặt đời”

Hẹn gặp “bác sĩ hoa súng” – nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm giữa ngày hè chói chang. Quãng thời gian này dễ khiến nhiều người bất chợt lẩm nhẩm đọc những vần thơ học trò của anh: “Em đã yêu anh, anh đã xa rồi/Cây bàng hẹn hò chia tay vẫy mãi/Anh nhớ quá, mà chỉ lo ngoảnh lại/Không thấy trên sân trường, chiếc lá buổi đầu tiên”.

Thơ Hoàng Nhuận Cầm thường viết về những cuộc hẹn hò dở dang nhưng ngoài đời thường hiếm khi ông lỡ hẹn. Dáng vẻ gày gò, khắc khổ của ông chẳng bao giờ giấu nổi vẻ tất bật, vội vàng. Gặp phái đẹp, ông thường thủ thỉ đọc thơ tình như vu vơ nhắn gửi một “em” nào đó: “Hò hẹn mãi cuối cùng em cũng đến”…

“Bác sĩ hoa súng” từng chịu điều tiếng đào hoa. Không đào hoa mà những ba đời vợ, bốn mặt con? Chỉ thế đã đủ cho thiên hạ đồn thổi về “những chuyện tình như súng liên thanh”. Nhưng đôi khi, thấy vậy mà không phải vậy. “Tôi nghĩ cái số mình nó vậy. Tình yêu cũng như thơ ca, không ép buộc được đâu. Khi gọi, nó không đến nhưng khi đuổi, nó không chịu đi. Bằng kinh nghiệm làm thơ của riêng mình, tôi thấy những bài thơ hay thường ra đời trong hoàn cảnh chẳng thơ chút nào, nếu không muốn nói là bi kịch”, nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm tâm sự.

Năm 1971, học xong năm thứ nhất Đại học Tổng hợp Hà Nội, Hoàng Nhuận Cầm lên đường nhập ngũ và được điều vào thành cổ Quảng Trị. Hết chiến tranh, Hoàng Nhuận Cầm trở về, tiếp tục theo học những năm còn lại ở giảng đường, rồi công tác tại Hãng Phim truyện Việt Nam. Yêu điện ảnh, “dắt lưng bỏ túi” kha khá những tác phẩm biên kịch thành công như: “Đêm hội Long Trì”, “Hà Nội mùa đông năm 1946”, “Mùi cỏ cháy”… nhưng bao năm qua, Hoàng Nhuận Cầm vẫn đau đáu, lăn lộn giữa “sáu mặt đời lắc cắc tiếng thơ”.

“Bác sĩ hoa súng” tâm sự, quãng thời gian công chúng biết đến biệt danh này là lúc đời sống của ông đang gặp nhiều khó khăn. Khi ấy, ông chuyển sang Hãng Phim truyền hình, phải làm đủ việc, từ biên kịch đến diễn viên. Ông kể: “Tôi đến hãng phim, vừa mở trang thơ ra xem, ông quản lý “đá xoáy”: Anh đọc thơ làm gì? Đọc truyện tìm cái hay mà chuyển thể chứ? Nghe mà buồn, mà nghĩ ngợi, làm sao mình có thể sống như thế được”.

Quyết định trở về với Hãng Phim truyện Việt Nam đến khi nhà nước cho phép lập hãng phim tư nhân, Hoàng Nhuận Cầm là một trong số những nghệ sỹ tiên phong đứng ra lập Hãng phim Điệp Vân với mong muốn tìm một con đường mới. Nhớ về những ngày tháng “nếm mật nằm gai” ấy, ông tâm sự: “Lúc đó, cơ chế chưa thoáng như bây giờ. Rạp ít, phim ra nhiều, sự cạnh tranh cực kỳ khốc liệt. Do “thấp cổ bé họng” cũng như nhiều yếu tố về kỹ thuật phát hành, tôi và Phước Sang thống nhất với nhau có hai điều cần phải giấu: Một là không tiết lộ hợp tác. Hai là không được nói chúng tôi có lãi mà chỉ nói… hòa. Bây giờ thì được tiết lộ rồi và quan hệ của chúng tôi vẫn như xưa”.

Ông kể lại những ngày đầu phát hành phim: “Phim xong, tôi và diễn viên Quyền Linh còn phải lóc cóc xe đạp chạy đôn chạy đáo tự quảng bá cho phim bằng cách dán áp-phích khắp TPHCM. 12h đêm vừa dán xong, 2h sáng quay trở lại đã thấy phim khác dán đè lên và sáng hôm sau thì chỗ đó đã bị phim khác che khuất mất. Ngay cả biểu ngữ dán trên cao cũng bị cắt nát trước khi người dân kịp nhìn đó là phim gì. Có những đêm mệt quá, dán xong, tôi và Quyền Linh còn lăn luôn ra ghế đá công viên để ngủ”.

Tìm mọi cách bươn chải, lăn lộn để vượt qua tình cảnh bế tắc nhưng cuối cùng, Hoàng Nhuận Cầm vẫn bị “văng” ra khỏi sự ồn ã, hỗn độn của thời  buổi kinh tế thị trường và trở nên bơ vơ, ngơ ngác. Ông đành ngậm ngùi thức chong đêm, vùi đầu vào từng trang bản thảo còn dang dở.

“Không làm thơ tức là không thể thở”

Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm từng trải qua những trận “bão máu” thời chiến tranh, thêm bao “vết thương” của hòa bình mà sự mộng mơ, bao dung vẫn cao chất ngất. Ông tự nhận, mình chẳng giận được ai bao giờ. Có lần, ông đã tranh cãi khản cổ với đạo diễn Đào Bá Sơn sau khi tự ứng cử đóng vai Nguyễn Du. “Anh Đào Bá Sơn lấy đâu ra sổ y bạ của đại thi hào để khẳng định Nguyễn Du phải cao chừng…1m8 rồi bảo tôi không đủ chiều cao. Cái quan trọng nhất không phải là thể hiện được tầm vóc về mặt thể xác mà phải làm sao ra được tầm vóc của một đại thi hào dân tộc”, giọng ông oang oang. Sau cuộc đụng chạm ấy, đạo diễn Đào Bá Sơn nhấc điện thoại gọi mời “bác sĩ hoa súng” vào vai người lính cầm canh gõ mõ chỉ với một câu thoại: “Trời hanh vật khô, cẩn thận củi lửa”, xuất hiện vài phân đoạn rồi bị kiêu binh đâm chết. Bạn bè trách móc Hoàng Nhuận Cầm việc gì phải “cố đấm ăn xôi” nhưng ông cười thật hiền, thanh minh: “Bấy giờ tôi mà từ chối thì có người lại bảo nhỏ nhen, tự ái và chấp vặt”.

Nhiều lần, Hoàng Nhuận Cầm bị cuộc đời hành cho “lên bờ xuống ruộng”, tưởng gác bút đến nơi rồi nhưng ông vẫn thều thào: “Không làm thơ tức là không thể thở, là sẽ chết dần, chết mòn, héo úa hết”. Đó cũng là lý do để càng về sau, thơ tình của ông càng đắng đót và dữ dội.

Hỏi “bác sĩ hoa súng”, ngoài thơ ca, mấy chục năm làm điện ảnh ông thích nhất cảnh nào? Ông tâm sự: “Ám ảnh thì quá nhiều, nhưng tôi thích cảnh một phụ nữ phải đi bán bánh mì và trong đầu hiện ra hình ảnh ông chồng công kênh đứa con gái trên vai, bước đi trong ánh nắng rực rỡ tưng bừng”. Chúng tôi bất chợt hình dung ra dáng hình còm cõi của Hoàng Nhuận Cầm bên cạnh những vần thơ tài hoa được công chúng “công kênh” theo năm tháng. Chia sẻ với ông về hình dung ấy, ông cười rưng rưng: “Em thấy không tất cả đã xa rồi/Trong tiếng thở của thời gian rất khẽ…”.

Lữ Mai/Báo Gia đình & Xã hội