Báo động về nguy cơ biến mất bản sắc văn hóa miền Tây xứ Nghệ

Một lễ hội hiếm hoi của người Ơ Đu. Ảnh: Tiến Dũng

Nguy cơ mai một bản sắc văn hóa

Ơ Đu là tộc người cổ xưa nhất nhưng lại ít người nhất của Việt Nam với chỉ vỏn vẹn hơn 600 người sống ở vùng Tương Dương – Nghệ An. Xưa kia, người Ơ Đu cư trú rải rác xen lẫn với người Thái, người Khơ Mú dọc theo con sông Nậm Nơn ở các bản Xốp Pột và Kim Hòa, xã Kim Đa. Họ sống lầm lũi bám rừng chặt nứa, chăn nuôi, thỉnh thoảng lại xuôi dòng ra trung tâm xã trao đổi hàng hóa.

Dân tộc Ơ Đu từng có chữ viết và tiếng nói riêng, tiếng nói theo ngữ hệ Môn-Khmer, có pha trộn nhiều yếu tố Việt - Mường. Nhưng đến nay, tộc người này đã đánh mất tiếng nói và chữ viết của mình. Hiện, chỉ còn 4 cụ già người Ơ Đu biết nói và am hiểu tiếng "mẹ đẻ" của mình. Những người Ơ Đu hiện đều sử dụng tiếng Thái, Khơ Mú và tiếng phổ thông làm ngôn ngữ giao tiếp.

Năm 2006, tộc người Ơ Đu lại có một cuộc thiên di lịch sử đến khu tái định cư mới ở bản Văng Môn, xã Nga My để nhường chỗ cho thuỷ điện Bản Vẽ - một công trình chiến lược quan trọng của đất nước. Cuộc thiên di này cũng đã ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa của tộc người Ơ Đu.

Cụ Lo Văn Nghệ, người còn biết tiếng Ơ Đu, ngồi nơi bậu cửa mắt nhìn xa xăm lo lắng: “Bây giờ đến nơi ở mới, các phong tục người Ơ Đu ta cũng chả còn. Ngày lễ, ngày xuân bà con ra đường ngắm ô tô chạy thôi”.

Ông Lô Thanh Nhất – Phó Chủ tịch UBND huyện Tương Dương cho biết: “Trước nguy cơ biến mất bản sắc tộc người Ơ Đu, từ năm 2007, tỉnh Nghệ An phối hợp với Phòng Văn hóa huyện Tương Dương tổ chức dạy tiếng Ơ Đu cho người Ơ Đu bằng phương pháp truyền khẩu”. Huyện đã tổ chức mời 4 cụ cao niên biết nói tiếng Ơ Đu xây dựng, biên soạn giáo trình tiếng Ơ Đu dạy cách gọi tên từng người, từng đồ vật, lễ hội, phong tục, bài hát... Đến nay huyện Tương Dương đã mở 5 lớp dạy tiếng Ơ Đu cho gần 300 lượt người Ơ Đu. Kết thúc lớp học chỉ có 30-40% học viên biết nói nhưng không thành thạo, sau một thời gian không sử dụng lại quên hết.

“Lớp học về phong tục của dân tộc Ơ Đu cũng không mang lại hiệu quả. Khảo sát ở hai bản mới là Văng Môn và Tăng Kho, xã Nga My, hầu như chẳng người Ơ Đu nào mặn mà với tiếng nói của dân tộc mình", ông Nhất cho hay.

Anh Lo Văn Hải, học viên lớp học tâm sự: "Bảo đi học thì học nhưng học trước quên sau, nỏ ai nhớ". Nhiều học sinh Ơ Đu khi được hỏi có biết tiếng dân tộc mình không thì hầu hết đều trả lời: "Chỉ biết mấy câu thông thường chào hỏi mà thôi". Phụ nữ Ơ Đu giờ đây hiếm người biết dệt thổ cẩm truyền thống. Các phong tục ma chay, cưới hỏi; các lễ cúng thần sấm, thần mưa; sử dụng các loại nhạc cụ dân tộc Ơ Đu cũng đã mai một.

Không riêng gì tiếng nói và chữ viết, những giá trị văn hóa vật thể - phi vật thể ở miền Tây xứ Nghệ cũng đang mai một và có nguy cơ biến mất. Tiếc thương cho những mái nhà sàn, nét văn hóa đặc trưng cũng đã bị thay bằng những ngôi nhà xi măng, nhà giả sàn trông thật “quái”... Các làn điệu Lăm, Khắp, Xuối, Nhuôn của người Thái cũng như các làn điệu dân ca của người Thổ, Khơ mú, Thanh, Mông ... được đúc kết hàng ngàn năm nay và mang những giá trị văn hóa nghệ thuật đặc sắc. Tuy nhiên, hiện nay âm nhạc dân gian, nhất là các làn điệu dân ca các dân tộc thiểu số nơi đây cũng đang bị mai một, thất truyền.

Cần sự chung sức để bảo tồn văn hóa cổ

Cụ Lo Văn Nghệ, 80 tuổi - một trong 4 cao niên còn biết tiếng Ơ Đu.

Để bảo tồn và chấn hưng bản sắc văn hóa miền Tây xứ Nghệ, những năm qua tỉnh Nghệ An cũng đã có nhiều nỗ lực như: Dạy chữ Ơ Đu, chữ Thái. Để bảo tồn văn hoá và ngôn ngữ tộc người Ơ Đu, Sở KH&CN tỉnh Nghệ An phối hợp với Viện Nghiên cứu văn hoá và ngôn ngữ (ĐH Vinh) đã triển khai đề tài nghiên cứu văn hoá và ngôn ngữ người Ơ Đu ở Tương Dương. Ngoài ra, tỉnh còn chỉ đạo các địa phương xây dựng nhà truyền thống để lưu giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc thiểu số; Khôi phục các hoạt động lễ hội trong dịp đầu xuân năm mới, Thành lập Đoàn ca múa dân tộc Nghệ An...

Tuy nhiên, như một sự tất yếu của xu thế hội nhập ồ ạt. Bản sắc văn hóa và hàng loạt di sản văn hóa vật thể - phi vật thể của miền Tây xứ Nghệ đang bị mai một và có nguy cơ biến mất. Nói về nguyên nhân, ông Cao Đăng Vĩnh - nguyên Giám đốc Sở VH-TT&DL tỉnh Nghệ An cho biết: “Nguyên nhân thứ nhất là công tác nghiên cứu sưu tầm, kiểm kê, bảo quản di sản văn hóa chưa được đầy đủ. Về chính sánh cũng chưa “đến độ”. Muốn bảo tồn thì phải nghiên cứu, phải có người làm công tác chuyên môn, việc này gắn liền với đầu tư kinh phí, nếu không có kinh phí thì không thể làm được. Và nguyên nhân thứ hai là trong một thế giới văn hóa phẳng bây giờ, giao lưu hội nhập chúng ta không khéo, không biết lựa chọn thì bản sắc văn hóa bị mai một và biến mất là điều khó tránh khỏi. Tốc độ đô thị hóa, thủy điện hóa, bê tông hóa đang lấn dần các nếp nhà sàn. Việc di dời các làng bản để thực hiện các dự án thủy điện đang làm đảo lộn cuộc sống, sinh hoạt của đồng bào các dân tộc trong vùng, làm nhạt phai những nét bản sắc vốn có nơi đây”.

Theo ông Cao Đăng Vĩnh, để bảo tồn và chấn hưng bản sắc văn hóa miền Tây xứ Nghệ cần phải có chiến lược phát triển kinh tế cho đồng bào các dân tộc thiểu số. Hiện nay, nhiều bản làng đang còn lo ăn, thiếu mặc thì khó có thể làm được công việc này. Thứ hai là cần phải có ngân sách. Với ngân sách ít ỏi chi ra hàng năm sẽ không thể ngăn nổi sự xuống cấp, mai một các giá trị văn hóa hoặc để “hâm nóng” những bầu nhiệt huyết lưu giữ cho cả một di sản văn hóa nói trên. Để giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống cần sự chung tay bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số của tất cả cộng đồng xã hội.

Tiến Dũng