Điều ít biết về ca khúc “Đất nước bên bờ sóng”

 

Thoạt nghe, cái tên “Đất nước bên bờ sóng” dễ liên tưởng đến một ca khúc viết về biển đảo. Nhưng cảm hứng để tác giả Thái Văn Hóa (hiện là Phó ban Văn nghệ, Đài PTTH Hà Nội) sáng tác nên ca khúc này lại xuất phát từ cảm xúc về cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc mà ông từng tham gia. Trước khi trở thành một nhạc sĩ sáng tác, Thái Văn Hóa là một người lính. Ông nhập ngũ năm 1975, thuộc Quân đoàn 1, từng có mặt tại chiến tranh biên giới Tây Nam 1977 - 1978, rồi đến chiến tranh Biên giới phía Bắc 1979… Những cảm xúc rất thật trong ca khúc dường như đã được hun đúc sẵn, để rồi đến năm 1980, khi nhạc sĩ Thái Văn Hóa đặt bút để sáng tác, ca từ cứ thể dâng trào. Ca khúc cũng chính là tác phẩm tốt nghiệp của ông ở khóa sáng tác đầu tiên tại Đại học Văn hóa Hà Nội, cùng đợt với nhiều tên tuổi lớn sau này như nhạc sĩ Văn Thành Nho và các văn nghệ sĩ Hữu Thỉnh, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Khắc Trường…

Chia sẻ về hoàn cảnh ra đời của ca khúc, nhạc sĩ Thái Văn Hóa nói: “Một đất nước vừa đi qua 30 năm chiến tranh, hòa bình vừa lập lại thì lại đến chiến tranh biên giới Tây Nam, chiến tranh phía Bắc nên thời điểm đó có khá nhiều ca khúc hay về đất nước, như “Ta tự hào đi lên ôi Việt Nam” (nhạc sĩ Chu Minh), “Giai điệu Tổ quốc” của nhạc sĩ Trần Tiến… Chiến tranh liên miên nên ngay từ khi còn nhỏ, tôi đã được biết về chiến tranh qua thế hệ của cha mình, từng là người lính kháng chiến chống Pháp ở chiến dịch Tây Bắc. Chính vì vậy mà ngay từ câu đầu tiên của ca khúc, tôi đã viết: “Khi còn trong nôi, nghe mẹ ru cha đánh giặc cuối trời. Khi ta cầm súng ra đi, người thân ta thức cùng sao trời. Thương đất nước bao năm vẫn hát câu tiễn biệt…”.

Tuy nhiên, khi ca khúc được thu thanh ở Đài Tiếng nói Việt Nam, một số người góp ý rằng, nên thay từ “tiễn biệt” bằng một từ khác, vì nghe có vẻ gợi đến sự bi thương. Chính vì vậy mà thời đó, các ca sĩ đã hát thành “Ôi đất nước thân yêu, bao thế hệ lên đường”. Câu từ có khác đi, nhưng ý nghĩa thì vẫn giữ được. Tuy nhiên, trong các bản thu âm sau này, các ca sĩ đều hát theo nguyên gốc “thương đất nước bao năm vẫn hát câu tiễn biệt”.

Ông bảo, các tác phẩm viết về đất nước thời đó đều mang một ý nghĩa tuyên truyền nên các câu chữ phải rất cẩn trọng để giữ được màu sắc tươi sáng, đau thương mà không bi quan. Ngay cái tựa “Đất nước bên bờ sóng”, từ “bên” cũng được nâng lên đặt xuống, cho rằng nó có phần bị động. Thế nên nó có hai tên gọi khác nhau, một cái như nguyên bản, một cái là “dị bản”: “Đất nước nơi đầu sóng”. “Tôi vẫn thích từ “bên” hơn vì nó phản ánh được đúng thực tế vì đất nước mình nằm bên bờ Thái Bình Dương. Nó giống như là “số phận” của hình hài đất nước vậy…”, nhạc sĩ chia sẻ.

Khi hỏi nhạc sĩ Thái Văn Hóa, cái câu “Việt Nam đất nước bên bờ sóng, bão tố của cuộc đời trọn niềm tin thiêng liêng” rất thường được liên tưởng đến biển đảo quê hương. Ông bảo: “Câu đó có ý nghĩa cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen vì nhìn từ trên cao, đất nước mình trải dài trên bờ biển Thái Bình Dương, rất hiền hòa, rất đẹp. Cách nghĩ về đất nước cũng là nghĩ về sự đẹp đẽ, về sự nhân văn. Nhưng cũng có một sự thật thứ 2 ẩn chứa, đó là sóng gió của bão tố. Năm nào cũng có hàng chục cơn bão, là sự khắc nghiệt, giặc giã lúc nào cũng ẩn hiện, nhất là chúng ta lại ở gần đế chế Trung Hoa luôn nhòm ngó từ ngàn năm nay. Bài hát như một cuốn nhật ký của thế hệ chúng tôi khi còn trẻ nên ca từ giản dị, nhẹ nhàng, chứa đựng những suy tư về cuộc chiến của một người lính nhưng cũng chất chứa những ước mơ, lãng mạn của một người lính trẻ, bởi khi viết ca khúc này, tôi mới 22 tuổi”.

Ca khúc ngay sau khi ra đời đã lập tức đi vào lòng người. Bản thu âm đầu tiên là của nghệ sĩ Xuân Thanh (Đoàn văn công Không quân) hát. Nhưng chỉ đến khi được Đài Tiếng nói Việt Nam thu thanh, ca sĩ Bích Việt hát (do nhạc sĩ Phú Quang phối khí) thì ca khúc đã có sức lan tỏa sâu rộng. Khán giả viết thư yêu cầu về Đài rất nhiều. Sau này nó còn được các giọng nam thể hiện, như NSND Quang Thọ và gần đây là nhóm nhạc trẻ FM hát với tinh thần đương đại, trẻ trung chứ không còn giữ màu sắc bán cổ điển như các bản thu âm trước. “Thậm chí, thời đó, cùng với ca khúc “Mùa xuân nho nhỏ” của nhạc sĩ Trần Hoàn, “Đất nước bên bờ sóng” liên tục được chọn để phát trong các đêm giao thừa”, nhạc sĩ Thái Văn Hóa nói.