Độc đáo phong tục "chia cá" dịp cuối năm ở Thanh Hóa

Từ sáng sớm tinh mơ ngày 27 tháng Chạp, dưới cái lạnh cắt da, cắt thịt nhưng người dân làng Lai (xã Minh Sơn, huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa) vẫn kéo nhau tập trung xung quanh hồ để cổ vũ các đội tham gia đánh cá.

Để đảm bảo công bằng khi đánh bắt cá, làng đã chia làm 3 đội, mỗi đội 20 người. Người tham gia trực tiếp đa phần là nam thanh nữ tú khỏe mạnh. Khi ba đội đã sẵn sàng chài, lưới trưởng làng đánh một hồi chiêng thế là hàng chục nam thanh, nữ tú vác chài lưới, nơm đó lao xuống hồ trong tiếng chiêng, tiếng hò reo của hàng nghìn người cổ vũ.

Mặc dù trời lạnh nhưng thanh niên làng Lai vẫn lăn xả xuống hồ để tìm bắt cá. Ảnh: C.T

Cứ thế, cá dưới hồ được lưới các đội dồn vào từng góc. Cá bắt được được phân thành đống để tính điểm. Cuộc vây bắt cá diễn ra tưng bừng đến 12 giờ trưa thì kết thúc. Sau đó, những đống cá được cho lên bãi đất gần hồ để chấm điểm và phân chia cho dân làng.

Trưởng làng chính là người đứng ra tính điểm và công bố đội nào bắt được nhiều hơn để trao thưởng. Phần thưởng dù chỉ là những chú cá nhưng mọi người trong đội đều rất vui vẻ, sảng khoái. Theo họ, nếu đội nào bắt được nhiều cá to thì sang năm mới sẽ gặp nhiều may mắn…

Cứ đến mùa mưa, cả làng quyên góp tiền để mua cá giống về thả nên hồ Chim lúc nào cũng nhiều cá.

Sau khi trao thưởng cho các đội, trưởng thôn và già làng lựa chọn những chú cá to nhất rồi lấy đầu cúng thần sông, thần nước… xin phù hộ che chở cho dân làng mạnh khỏe, mùa màng tốt tươi. Phần thịt những chú cá to nhất được giao cho thanh niên làng đem đến biếu các cụ cao niên và những người có công với cách mạng, làng xã.

Hỏi chuyện về hồ nước đặc biệt này, ông Phạm Văn Mão, một cao niên trong làng cho hay: Không ai còn nhớ, cũng không ai biết tục lệ chia cá có tự bao giờ. Tôi nghe cha ông kể rằng, thời “đẻ đất, đẻ nước” sinh ra làng Mường Lai. Nơi đây có 99 cái hồ lớn, nhỏ xung quanh làng. Vào mùa khô 98 hồ khác đều cạn nước, chỉ duy nhất “hồ Chim” - hồ lớn nằm giữa làng thì nước vẫn đầy và trong xanh.

Cá sau khi được đưa lên bờ chia theo loại để tính điểm.

Năm ấy, khi người dân đi ngang qua hồ để lên nương, bỗng thấy một đàn chim lạ hàng trăm con sà xuống ngọn cây trám ven hồ. Thấy lạ mọi người hò reo, nghe tiếng động bầy chim cất cánh bay và lượn chín vòng quanh hồ, rồi nhả một vật lạ xuống hồ và vút bay đi. Từ đó mặc dù không ai nuôi thả nhưng trong hồ có rất nhiều cá.

Vụ mùa năm đó dân làng mất mùa, áp Tết (ngày 26 và 27 tháng 12 âm lịch), nhà nào cũng trong tình trạng “bếp lạnh, nồi treo”. “Bí thì dí tốt”, dân làng rủ nhau ra hồ đánh cá về ăn Tết. Có người có chài dùng chài, người có lưới dùng lưới đánh bắt cá.

Trong 2 ngày dân làng đã bắt được hàng tạ cá rồi chia nhau. Nhờ vậy mà Tết năm đó nhà nào cũng có cá để ăn Tết. Để ghi nhớ bầy chim lạ, dân làng đã đặt tên là hồ Chim. Và khi lập hương ước, làng Lai đã lấy ngày đáng nhớ ấy là ngày chia cá.

Phần thưởng cho đội đánh được nhiều cá nhất chính là những con cá tươi ngon.

Ông Phạm Ngọc Huân, trưởng làng Lai hồ hởi kể: “Hồ Chim có tổng diện tích 1.000m2, hồ không chỉ giữ cho cây cối trong làng tươi tốt, nơi cung cấp nước cho đồng ruộng mà còn là nơi giao lưu văn hóa của dân làng. Từ bao đời nay, người dân xem hồ Chim như là “vị thần” che chở cho Làng. Để duy trì tục chia cá hồ, thôn đã đến tận nhà tuyên truyền giáo dục về nét đẹp văn hóa mà ông cha để lại. Trong thời gian vừa qua có rất nhiều đơn vị và cá nhân xin với thôn muốn nhận đấu thầu hồ nhưng người dân cương quyết giữ làm hồ chung”.

Ông Huân cũng tâm sự, làng Lai có 94 hộ, với khoảng 450 nhân khẩu. Để duy trì cá trong hồ, cứ đến mùa mưa người dân quyên góp tiền để mua cá giống về thả vì vậy hồ lúc nào cũng nhiều cá. Để đảm bảo công bằng, thôn phân công bảo vệ cá và cho cá ăn theo kiểu xoay vòng. Theo thứ tự, cứ 5 hộ/ngày chịu trách nhiệm cho cá ăn và canh trộm. Hết 5 hộ này đến 5 hộ khác cho đến hết lượt lại đảo sổ từ dưới lên. Cho cá ăn được tính theo điểm, nếu nhà nào nhiều điểm sẽ được chia nhiều cá hơn.

Số cá sau khi đánh bắt sẽ được chia đều thành từng phần sau đó chia cho tất cả các hộ dân.

Với người dân nơi đây, dù nhận được phần cá được chia dù ít hay nhiều thì họ cũng đều hào hứng, vui vẻ. Họ quan niệm rằng, có cá hồ Chim cúng tổ tiên, ông bà trong dịp Tết là một sự báo hiếu, năm mới điều lành thì đến, điềm rủi bay đi…

Cao Tuân