Giá điện và chuyện lỗ...đổ đầu dân

Bắt người dân gánh lỗ là một nghịch lý của EVN. Ảnh: H.P

Không còn sự lựa chọn?

Ông Phạm Lê Thanh, Tổng giám đốc EVN cho biết, theo yêu cầu của Chính phủ, đến năm 2015 EVN phải cơ bản giải quyết xong các khoản lỗ, cân bằng tài chính. EVN đã công bố lỗ 12.000 tỷ đồng năm 2010-2011; lỗ vì chênh lệch tỷ giá 26.000 tỷ đồng. Hiện còn hơn 8.800 tỷ đồng về lỗ tỷ giá. Vì thế, việc tăng giá điện là giải pháp hữu hiệu để bù đắp các chi phí chưa cân đối đó.

Năm 2014, do chưa thể tăng giá điện nên EVN đã đề xuất xin Chính phủ cho phép tạm thời trì hoãn việc hạch toán khoản 8.800 tỷ đồng chênh lệch tỷ giá hối đoái vào giá thành và hoãn thanh toán cho Tập đoàn Dầu khí Việt Nam. Động thái công bố rộng rãi các chi phí này và nhấn mạnh các chi phí còn treo trong giá thành cho thấy, EVN “không có nhiều lựa chọn” trong việc điều chỉnh giá điện.

Một số chuyên gia kinh tế đặt câu hỏi, vì sao EVN liên tục đề xuất xin tăng giá điện trong khi giá dầu (một trong nhưng yếu tố quan trọng cấu thành giá thành sản xuất điện của EVN) đang giảm mạnh? Theo lý giải của ông Nguyễn Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Điều tiết điện lực (Bộ Công Thương), về nguyên tắc, giá dầu giảm thì giá điện cũng phải giảm, song thực tế giá thành sản xuất điện còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nên không thể giảm một chiều theo đà giảm của giá dầu.

Có lẽ bởi sự biện minh đó nên EVN đã trình Bộ Công Thương lộ trình điều chỉnh giá điện với mức tăng dự kiến 9,5% so với giá điện bình quân hiện nay, có thể áp dụng sau Tết Nguyên đán. Theo lý giải của EVN, việc tăng giá điện sẽ giúp tập đoàn này huy động vốn đầu tư cho các dự án điện, bù lỗ do tỉ giá 8.000 tỷ đồng từ năm 2013 còn treo lại. Mặc dù năm 2013, EVN có lãi cao nhất từ trước đến nay đạt 6.000 tỷ đồng.

Cứ lỗ là tăng giá?

Kế hoạch này đang vấp phải khá nhiều sự phản đối từ dư luận, đặc biệt là các chuyên gia kinh tế. Một số ý kiến cho rằng, EVN độc quyền và không có cơ quan giám sát nên con số lỗ lãi không được kiểm chứng. Cần phải có một hội đồng thẩm định độc lập về lỗ lãi của EVN bởi đơn vị này vẫn còn độc quyền nên họ nói lỗ hay lãi chẳng ai giám sát được (?!). Cũng theo các chuyên gia kinh tế, trong khi sức ép chi phí đầu vào đối với doanh nghiệp sản xuất bắt đầu giảm bớt do tác động của giá xăng dầu giảm thì thông tin ngành điện chuẩn bị tăng giá điện 9,5% sẽ tạo ra “chấn động ngược” trong thời gian tới và những thuận lợi mà doanh nghiệp được hưởng (từ giá dần giảm) có thể sẽ bị triệt tiêu.

Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh cho rằng, EVN đề xuất tăng giá điện đến 9,5% so với giá điện bình quân hiện nay là mức tăng quá cao, bởi giá nhiên liệu như xăng, dầu đã giảm. Nếu phải tăng giá điện, EVN cần cân nhắc mức tăng hợp lý hơn. Có thể chỉ nên tăng ở mức 4-5% chứ nếu tăng cao quá sẽ không có lợi cho nền kinh tế.

Ông Doanh cho rằng, nếu xét về hiệu quả kinh doanh thì từ giữa năm 2014 đến nay, sức ép tăng giá chi phí đầu vào đối với EVN là không có, vì giá dầu, giá than không có sự tăng đột biến, thậm chí còn giảm giá mạnh. Giá xăng dầu giảm mạnh đang tạo thuận lợi cho sản xuất kinh doanh và doanh nghiệp đang phục hồi một phần nhờ vào yếu tố này do bớt được sức ép về chi phí đầu vào. Vì thế, việc tăng giá điện sẽ tạo một cú sốc.

Hằng năm, EVN xây dựng phương án giá bán điện trình Bộ Công Thương và Bộ Tài chính. Căn cứ kết quả kiểm tra, tính toán giá thành sản xuất kinh doanh điện năm tài chính, tình hình sản xuất kinh doanh điện của EVN và tình hình kinh tế-xã hội, Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính xem xét phương án giá bán điện bình quân.

Ngành điện đưa ra một lý do để tăng giá là, giá điện của Việt Nam được cho là còn ở mức thấp so với nhiều nước trên thế giới. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, sự so sánh này là khập khiễng bởi thu nhập bình quân, đời sống của người dân Việt Nam cũng đang ở mức thấp hơn rất nhiều so với nhiều nước. Ví dụ, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đến giờ mới chỉ đạt hơn 2.000 USD/người/năm, trong khi của Australia năm 2013 đã là 67.458 USD/người/năm, Đức là 46.269 USD/người/năm, Nhật Bản là 38.634 USD/người/năm. Các nước có giá điện xấp xỉ Việt Nam như Indonesia, Malaysia thì cũng có thu nhập bình quân đầu người cao hơn nhiều, là 3.475 USD/người/năm và 10.538 USD/người/năm.

Hiện nay việc các doanh nghiệp độc quyền kêu lỗ đã trở thành một điệp khúc quen thuộc. Tuy nhiên cứ báo lỗ rồi bắt dân phải gánh chịu là một nghịch lý khó có thể chấp nhận trong điều kiện hiện tại.

Hà Phương