Hai góa phụ và những chiếc võng ngô đồng

Nghề đan võng cổ Ngô Đồng đã có hàng trăm năm nay ở xã đảo Tân Hiệp, Cù Lao Chàm (TP Hội An, Quảng Nam).

 

Trải qua những đổi thay thăng trầm của cuộc sống, hiện ở đảo Cù Lao Chàm chỉ còn lại duy nhất 2 người đàn bà goá trân trọng gìn giữ nghề đan võng cổ này.

 

 

Những người già trên đảo Cù Lao Chàm kể lại, võng Ngô Đồng không phải là thứ võng thông thường. Sự độc đáo ở chỗ, nó được làm từ sợi của thân cây ngô đồng - một loài cây chỉ mọc ở trên những mỏm núi cao, hay vách đá cheo leo. Mặc cho nắng, gió, bão biển…nhưng rễ cây vẫn bám chặt vào đá, thân cây luôn dẻo dai, vươn thẳng mình như thách thức sự khắc nghiệt.

 

Ngô đồng còn là một loài cây đẹp và không kém phần lãng mạn. Khoảng từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, khi gió đảo đã trút hết những chiếc lá cuối cùng để lại trơ trọi cành, cũng là lúc cây đâm chồi, nở rực một màu hoa đỏ ngập tràn đảo Cù Lao...

 

Cây Ngô Đồng bền bỉ, dẻo dai thách thức với bão tố ở đảo Cù Lao Chàm.

 

Từ xa xưa, người Chăm đầu tiên của đảo đã phát hiện ra đặc tính ưu việt này của thân cây ngô đồng, nên đã sử dụng để đan những vật dụng như gùi, võng, làm dây thừng... Người dân đảo Cù Lao thường bảo, nằm trên chiếc võng đan bằng sợi ngô đồng có cảm giác "hoà thuận" với thiên nhiên, mùa hè thấy mát, mùa đông ấm áp.

 

Vì thế, có một thời, chiếc võng hiển hiện khắp mọi nơi. Võng theo những người đàn ông căng buồm ra khơi trải mình với biển. Võng qua những đôi bàn tay khéo léo của những người đàn bà bên khung cửa ngồi đan võng ngóng chồng...

 

Để làm ra được một chiếc võng Ngô Đồng cũng lắm công phu, có khi phải mất cả mấy tháng ròng. Muốn lấy được sợi của cây ngô đồng về đan võng thì người Cù Lao phải trèo lên núi, chọn cây có đường kính khoảng chừng bắp chân người, không quá già và cũng không được chặt cây non, phải là những cây đang trong thời kỳ sinh trưởng mạnh mẽ nhất để đốn về.

 

Sau đó, dùng búa dập nát theo thớ của thân cây, rồi đem ngâm trong nước tù của ruộng chừng 7 ngày, cho lớp vỏ mềm mục lộ sợi xơ thì đem vớt lên. Tiếp tục dùng tay tước lớp vỏ mục cứng lấy lớp xơ màu trắng đục. Sau đó, đem giặt sạch bằng nước suối trong, rồi đem ra phơi nắng cho thật khô đến khi chuyển thành màu trắng ngà tinh mới, có độ óng là lúc xơ đã sẵng sàng để đan võng. Quá trình đan võng cũng vô cùng tỉ mỉ và công phu, đòi hỏi người đan không những khéo léo mà còn phải kiên trì, bền bỉ. Khi đan võng tuyệt đối không được phép đan lỗi bất kỳ một thao tác nào, vì khi đã bị lỗi thì không gỡ ra được nữa...

 

Cụ Nguyễn Thị Muôn, người cuối cùng của đảo Cù Lao Chàm vẫn còn "chung thuỷ" với nghề đan võng Ngô Đồng cổ truyền.

 

 

Hiện nay trên đảo Cù Lao Chàm ngày ngày có 2 người đàn bà góa lặng lẽ làm nên những chiếc võng cổ Ngô Đồng. Đó là mẹ con cụ Nguyễn Thị Muôn (85 tuổi) và con gái cụ là Mai Thị Rài (64 tuổi). Cả cụ Muôn và bà Rài đều là những goá phụ. Cụ Muôn mất chồng từ năm 26 tuổi, trong một lần đi biển, chồng cụ đã bị những cơn bão dữ cướp đi để lại vợ và 4 đứa con thơ dại.

 

Điều mà mẹ con cụ Muôn trăn trở không phải sự vất vả, cực nhọc khi làm võng Ngô Đồng mà cụ sợ một ngày nào đó cái nghề độc đáo này sẽ bị mất đi.   Dạo trước, thi thoảng cũng có người theo đuổi nghề này nhưng chỉ chừng một năm rồi thôi, không ai đủ kiên nhẫn,công phu, tỉ mỉ... như nghề đan võng cổ. Mặc dù du khách, đặc biệt là khách du lịch nước ngoài khi thấy võng Ngô Đồng thì vô cùng thích thú, sẵng sàng mua võng với giá 700 nghìn đồng một cái!

 Cụ Muôn cho biết, cả cuộc đời cụ đầy những vất vả lo toan và luôn gắn liền với chiếc võng Ngô Đồng. Đã có lúc, võng để cụ đổi lấy gạo, lấy tôm cá để nuôi con. Thấm thoắt cũng đã hơn 50 năm, giờ các con cụ đã trưởng thành và mỗi người có cuộc sống riêng. 2 anh con trai và cô gái út đã ra ở riêng hoặc vào đất liền sinh sống. Riêng bà Rài, cô con gái thứ 2 của cụ lại gặp số phận trêu ngươi. Những cơn bão dữ của biển đã cướp mất chồng bà...! 2 người đàn bà goá lại trở về sống cùng nhau, dựa vào nhau như cây ngô đồng sống bám vào vách núi cheo leo vậy.

 

Hàng ngày từ sáng sớm, khi mặt trời chưa ló rạng, 2 người đàn bà goá dắt nhau lên rừng, đỡ nhau qua từng vách núi để chặt và gùi cây ngô đồng về đan võng. Nâng niu chiếc võng Ngô Đồng trong tay, cụ Muôn nói: "Đan võng rất khó và không phải ai cũng làm được vì nó tốn rất nhiều thời gian. Nếu người nào không có lòng kiên trì thì không thể làm được".

 

Tôi có cảm giác rất lạ khi nhìn thấy hình ảnh của cụ Muôn. Bên cây cầu bắc ngang qua con lạch nhỏ trước hiên nhà, cụ cặm cụi, tỉ mỉ trau chuốt và đan từng mắt võng... 12 tuổi cụ đã được dạy nghề đan võng, sau hơn 60 năm, võng và người như một, đôi tay của cụ Muôn vẫn thoăn thoắt, thạo nghề... Công việc của cụ Muôn bao nhiêu năm qua luôn tuân theo một qui trình hết sức đơn điệu đến mức khó tưởng tượng.

 

Cụ đan võng đều đều mỗi ngày như thể nghiệm đi nghiệm lại "bài học" về sự kiên nhẫn và sự chiến thắng nỗi buồn! Cụ không còn nhớ mình đã đan được bao nhiêu chiếc võng trong suốt bấy nhiêu năm qua, cũng như không thể biết được có bao nhiêu con người đã tìm được sự thanh thản, bình an, sảng khoái khi nằm trên chiếc võng độc đáo này. Nhưng có một điều là võng Ngô Đồng của cụ Muôn đã để lại ấn tượng rất lớn đối với du khách khi đến với đảo Cù Lao.

 

"Hôm trước có mấy người khách du lịch nước ngoài hỏi mua võng Ngô Đồng, họ thích lắm, nhưng tui chỉ còn một cái. Thế là họ đặt cho mẹ con tui đan 3 cái, hẹn lần sau đến lấy. Tui không ngờ mấy "ông Tây" cũng yêu thích võng Ngô Đồng này" - cụ Muôn nói.

 

Hàng ngày 2 người đàn bà goá vẫn cần mẫn đan võng Ngô Đồng.

 

 

Người dân trên đảo Cù Lao Chàm bây giờ không mấy ai mặn mà với nghề đan võng cổ. Hiện toàn xã đảo Tân Hiệp đa số là ngư dân, chủ yếu sống bằng nghề đi biển.

 

Ông Cao Văn Phải, Chủ tịch UBND xã Tân Hiệp cho biết: "Lớp trẻ bây giờ không ai chịu theo cái nghề này vì nó quá công phu và đỏi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo. Trong lúc đó, chỉ cần đi biển một mùa trăng là có thể đủ tiền trang trải cuộc sống". 

 

Bên cạnh đó, du lịch đã len lỏi vào trong từng gia đình, từng ngóc ngách của người dân đảo. Những người đàn ông không còn ham nghề làm núi bởi đảo Cù Lao Chàm bây giờ là nơi bảo tồn sinh thái, bảo tồn rừng nguyên sinh, nên cấm việc chặt phá rừng. Hầu hết đàn ông trai tráng đều đi biển, ít ai lên núi chặt ngô đồng về cho vợ đan võng.

 

Phụ nữ ở đảo này từ ngày phát triển du lịch lại có thêm nghề mới. Ngoài buôn bán cá tôm, giao dịch mua bán với các thuyền buôn từ đất liền, thì họ cũng kiêm luôn nghề bán đồ lưu niệm cho du khách hoặc kinh doanh hàng quán. Chẳng mấy ai còn mặn mà với nghề đan võng truyền thống Ngô Đồng này nữa.

 

Được biết, thời gian trước đây, Hội phụ nữ và Đoàn thanh niên xã cũng đã mở một vài lớp học nghề đan võng cổ này, tuy nhiên số người theo học ngày càng thưa dần và không còn ai đủ kiên nhẫn theo học nghề.