Hoạt động tài chính đại học công lập: Được tự chủ cũng... sợ

Trao quyền tự chủ cho các trường ĐH là một xu thế tất yếu để nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo. tuy nhiên, chỉ sau vài năm, nhiều trường ĐH công lập gặp không ít khó khăn bởi bị cắt giảm ngân sách, nguồn thu không đủ bù chi... Được tự chủ nhưng không ít trường muốn trả lại quyền này.

 

Nhiều trường đại học công lập không mặn mà khi được trao quyền tự chủ.Ảnh: Chí Cường

 

Thu không đủ chi

 

"Hiện nay Chính phủ đã cho phép ĐH công lập tự chủ thu học phí cao so với Nghị định 49/2010/NĐ-CP. Một số trường đã tăng học phí nhưng cần phải xây dựng những tiêu chí đào tạo chất lượng cao phù hợp học phí để người học không bị thiệt thòi. Để nâng cao chất lượng giáo dục ĐH, theo đề nghị của các trường, đầu tư nhà nước nên tập trung, không nên manh mún, đầu tư theo kiểu cào bằng. Cần hoàn thiện cơ chế tài chính, tự chủ về định mức chi cần đi kèm cơ chế thu. Nghiên cứu, điều chỉnh mức thu học phí theo tình hình thực tiễn, có chế độ lương, phụ cấp phù hợp, nhằm giữ chân cán bộ giỏi, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học…".   PGS.TS Bùi Văn Ga, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT

"Cởi trói" cho các trường ĐH công lập được tự chủ để phát triển, từ năm 2005 một số trường đã được thí điểm. Đến năm 2006, Chính phủ ban hành Nghị định số 43/2006/NĐ-CP quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập. Đến nay, đã có tất cả 339 trường ĐH công lập (trong tổng số 420 trường) đã được tự chủ. Các trường được ngân sách nhà nước cấp tiền đầu tư nhưng chi phí thường xuyên giao các trường tự chủ, theo các nhóm: tự chủ hoàn toàn chi thường xuyên; tự chủ hơn 50 % chi thường xuyên; tự chủ một phần ở mức dưới 50 % chi thường xuyên. Theo đó, các trường tự bù đắp kinh phí chi thường xuyên bằng nguồn thu từ học phí.

Tuy nhiên, nhiều ĐH công lập tỏ ra "ngao ngán" vì quyền tự chủ của mình. Mới được tự chủ 3 năm, ĐH Ngoại thương đã thấy "sợ" bởi những quy định bó hẹp, có phần "kìm hãm" sự phát triển, nâng cao chất lượng đào tạo của trường. TS Hoàng Văn Châu, Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ: "Năm nào trường cũng thu hút được lượng lớn thí sinh, nguồn thu học phí rất thuận lợi để hoàn toàn có thể tự chủ. Tuy nhiên, đến nay nhiều khoản chi vẫn phải xin phép, chờ duyệt. Ví dụ như, mua ô tô mới, trang bị, nâng cấp phòng máy vi tính... đều không được duyệt chi. Hàng năm, trường thu hơn 100 tỷ đồng nhưng cũng chỉ đáp ứng đủ chi cho đào tạo. Trường phải triệt để tiết kiệm, đa dạng hóa loại hình đào tạo, huy động tài trợ... nhưng lại không được tự chi các khoản thu đó".

Bị cắt giảm ngân sách, trong khi nguồn thu vẫn không đủ bù chi khiến cho chất lượng đào tạo, nghiên cứu bị giảm sút, nhiều trường luôn trong tình trạng "đói" kinh phí trong việc nghiên cứu khoa học, nâng cấp các trang thiết bị. Theo GS.TS Ngô Thế Chi - Giám đốc Học viện Tài chính: "Học phí năm 2010 tăng 33% so với năm 1998 nhưng mức lương tối thiểu tăng tới 500%. Tổng ngân sách nhà nước chi cho các trường năm 2011 là 1.246 tỷ đồng thì số tiền các trường tự thu từ học phí và chuyển giao đã lên tới 2.760 tỷ đồng. Điều này khiến hầu như trường nào cũng thiếu kinh phí để bảo dưỡng tài sản, mua sắm các trang thiết bị thay thế. Nếu tính riêng hoạt động đào tạo sau ĐH thì thấy rõ, càng đào tạo nhiều học viện càng lỗ".

Bị cắt giảm ngân sách, cơ chế quản lý tài chính nhiều bất cập khiến một số trường ĐH công lập không mấy "mặn mà" sau khi được tự chủ, thậm chí theo lãnh đạo một số trường, họ sẵn sàng xin rút quyền tự chủ.

 

Tăng học phí “cứu” trường?

Theo thống kê của Bộ Tài chính, tổng số tiền ngân sách nhà nước chi cho các trường ĐH năm 2011 là 1.246 tỷ đồng. Số tiền các trường tự thu từ học phí và tiền chuyển giao công nghệ là 2.760 tỷ đồng. Các khoản kinh phí này một phần giúp tăng thu nhập cho cán bộ, giảng viên. Tuy nhiên, vì tăng lương nên khoản chi quỹ lương lớn sẽ dẫn đến các khoản chi khác phải giảm, khó có điều kiện tăng cường cơ sở vật chất... Trung bình, các trường dùng khoảng 26,2 % nguồn thu để chi tiền lương và nghiệp vụ chuyên môn. Bên cạnh đó, học phí bị "siết" theo mức trần, chỉ tiêu tuyển sinh cũng bị khống chế nên khó có thể tạo thêm khoản thu. Theo GS.TS Ngô Thế Chi: "Nếu muốn trường thực hiện tốt tự chủ thì phải cho trường được quyết định mức thu học phí, mức học phí hiện nay đã không còn phù hợp. Không tăng học phí thì trường dù có được trao quyền đến mấy cũng khó tự chủ được".

Nhiều trường phải tìm mọi cách "xoay sở" để có thêm nguồn thu, đây cũng là nguyên nhân làm giảm chất lượng đào tạo. Hiện nay, học phí mới đáp ứng một phần chi phí cần thiết để cung cấp dịch vụ đào tạo ĐH. Để có thêm nguồn thu, các trường buộc phải tăng quy mô sinh viên, mở rộng các loại hình đào tạo không chính quy, liên kết đào tạo... TS Nguyễn Trường Giang, Phó Vụ trưởng Vụ Hành chính sự nghiệp (Bộ Tài chính) cho rằng: "Cần chuyển chính sách học phí sang cơ chế giá dịch vụ. Từng bước tính đủ học phí theo các lộ trình để các trường ĐH được tính thu đủ chi. Bên cạnh đó, phải đổi mới cơ chế tự chủ tài chính đối với các cơ sở giáo dục đào tạo công lập. Tăng cường phân cấp và thực hiện trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cao hơn cho các trường".

Hiện nay, đầu tư ngân sách nhà nước cho giáo dục ĐH vẫn tăng hàng năm, tuy nhiên mức phân bổ vẫn còn chưa hợp lý ở các trường, chính sách hỗ trợ cho sinh viên mang tính chất bình quân. Lãnh đạo một số trường cho rằng, bên cạnh việc tự chủ nhiều hơn về tài chính, cần được trao thêm các quyền tự chủ về nhân sự, về tổ chức, chỉ tiêu tuyển sinh và phương thức tuyển sinh...

 

Ngô Quang Huy