Kỳ lạ nghề lặn “nghe” cá giữa biển khơi

“Lão ngư có đôi tai thần” Bảy Liễu.

“Đôi tai thần” làng cá

Ông Bảy Liễu (66 tuổi, TT. Phước Hải, huyện Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu) được dân trong vùng ngưỡng mộ gọi vui là “lão ngư cao thủ có đôi tai thần”. Chuyện nghe cá nói xem chừng như viển vông nhưng thực tế đã tồn tại từ rất lâu trong truyền thống nghề đi biển ở nơi đây. Bởi thông qua những chuyến đi biển họ có thể đúc rút được kinh nghiệm đoán luồng cá. Người nghe cá “nói chuyện” ở Phước Hải không hiếm nhưng để đạt đến độ “thượng thừa” như Bảy Liễu thì chưa có một ai.

 Gia đình ông Bảy Liễu cũng giống như các gia đình khác ở xóm chài nghèo vùng Phước Hải. Họ đều đông con và cả đời chỉ biết gắn mình với biển. Năm 12 tuổi, Bảy Liễu đã làm quen với những chuyến đi biển xa nhà với cha mình. Ông nội Bảy Liễu là một cao thủ nghề cá, trước khi qua đời đã truyền lại nghề cho cha ông Liễu. Những năm theo nghề, Bảy Liễu được cha truyền thụ những tinh hoa của nghề đi biển, trong đó có khả năng “lắng nghe cá nói chuyện”. Năm 17 tuổi, ông mới chính thức trở thành một ngư dân thực thụ sống hoàn toàn dựa vào biển. Bảy Liễu bảo: “Cả nhà có mỗi tôi học thành công nghề “nghe” cá này. Các anh em khác có được cha dạy nhưng không ai theo được”.

Theo như ông Bảy Liễu giải thích, không thể xác định được ai là ông tổ của nghề “nghe cá”. Nhưng có lẽ trước đây, do đời sống khó khăn, ông cha ta đi đánh cá với công cụ thô sơ nên hiệu quả thấp. Vì vậy người ta đã nghĩ ra cách cứ ngâm mình dưới biển cho cá bâu quanh mình. Khi chúng vùn vụt bơi mình qua rồi phát ra tiếng kêu. Từ đó họ lắng nghe tiếng kêu chung cả đàn, lâu dần có thể phân biệt tiếng từng loài cá. Khi rút ra được quy luật thì dân chài vận dụng kinh nghiệm ấy vào đánh bắt, và nghề nghe cá hình thành. 

Ông Bảy Liễu cho biết, để “nghe” được cá “nói” thì không cần công cụ gì hỗ trợ. Ông chỉ cần theo tàu thuyền ra biển lúc đến ngư trường thì cởi quần áo nhảy tùm xuống nước, rồi vểnh tai nghe, bán kính nghe thấy âm thanh cá lan tỏa đến 100m. “Thực ra đây không phải là tiếng kêu do cá “nói chuyện” đâu. Bởi chúng đâu có ngôn ngữ như con người, mình ví von thế cho vui thôi. Đích thực đó là cách nghe âm gió (hướng cá bơi) mà cá phát ra khi bơi. Người được truyền thụ phân biệt tiếng cá kêu, kết hợp với kinh nghiệm đi biển lâu ngày thì phán đoán cá có ở vị trí nào mà bủa lưới thu hoạch. Ấy vậy mà chẳng bao giờ chúng tôi đoán sai cả”, nói xong ông Bảy Liễu cười khà khà.

Với kinh nghiệm “nghe” cá ngót 50 năm, ông Bảy Liễu cho hay, khi nước chảy mạnh, có tiếng vù vù thì cá khá nhiều nhưng là loài nhỏ. Còn khi xuất hiện tiếng kêu đều tăm tắp là nơi đó có cá lớn với số lượng nhiều. Tuy mỗi loài cá kêu mỗi khác nhưng không phải loài cá nào cũng kêu. Loài cá nấu (cá trích, cá thu ẩu), cá rựa không kêu vì chúng thường đi theo đàn với số lượng ít, ngư dân rất ít khi bắt được loài này với số lượng nhiều. Các loại như cá sóc nanh, cá ngao vàng, cá ngao trắng, cá sóc trắng, cá đù, cá đỏ dạ mới kêu lớn vì chúng đi theo đàn với số lượng rất nhiều. Cá sóc nanh kêu cụp cụp, cá sóc trắng kêu túc túc, cá ngao vàng thì lại tục tục, ngao trắng cũng vậy nhưng tiếng kêu đậm hơn ngao vàng. Muốn nghe và phân biệt được từng loại cá như thế thì đòi hỏi người nghe phải nhiều kinh nghiệm, đặc biệt tai thính.

Nghề “nghe” cá không nguy hiểm nhưng rất cực nhọc. Họ phải chịu nắng, mưa, lạnh trên suốt hành trình đánh bắt. Người “nghe” cá phải dậy từ 4h sáng để lặn trước, tìm vị trí, nơi này không có thì phải cho tàu ra chỗ khác  tìm tiếp. Nhiều khi không gặp may, lặn cả ngày, nhảy xuống biển tới 60, 70 lần, di chuyển hàng chục hải lí mà vẫn không thấy cá đâu. Song, khi gặp may người “nghe” chỉ cần ngụp lặn đôi ba lần là cá đã đầy khoang thuyền.

Làng chài Phước Hải. Ảnh: TG

Trong cuộc trò chuyện, không ít lần ông khẳng định với chúng tôi rằng nghề này đem lại hiệu quả kinh tế rất cao cho chủ tàu. Nếu chủ tàu nào có người “nghe” cá “siêu đẳng” thì họ có thể kiếm cả bạc tỷ sau mỗi lần đi biển. Độ chính xác của các “đôi tai thần” định vị cá dưới biển đến 98% so với khối lượng họ dự đoán. Vì thế, người nghe cá được trả lương rất hậu hĩnh, chiếm 40% trong tổng giá trị cá mang về cho chủ tàu. Trong khi đó, người kéo lưới trên tàu chỉ được trả chưa đầy 1% suốt cuộc hành trình đánh bắt. Hơn nữa, sau khi tính toán chủ tàu còn trả thêm 2% trong tổng số lợi nhuận mà họ thu được cho người “nghe” cá giỏi để “giữ chân”.

“Khi còn hành nghề, có những tháng mùa cá tôi kiếm được trăm triệu đồng, còn bình thường vẫn được 40 - 50 triệu đồng/tháng. Cách đây vài năm, lúc theo tàu đi Hòn Phai (Cà Mau) đánh cá sóc nanh, chúng tôi trúng lớn. Hôm đó làm có mấy ngày, nhưng “nghe” cá chỗ nào trúng chỗ đó, cá vào khoang không ngớt. Lúc ấy cá sóc nanh chưa được diện vào hàng xuất khẩu nên chỉ có giá 8 ngàn đồng/kg mà tôi đã kiếm được hơn 50 triệu đồng rồi. Bây giờ loài cá này có giá khoảng 75 ngàn đồng/kg, nếu tính lại thì tôi kiếm hơn nửa tỷ vụ đó rồi”, nói xong, cao thủ Bảy Liễu chưa hết tiếc nuối.

Người theo nghề “nghe” cá thuê chỉ gặp khó khăn khi biển động. Ngư dân ở đây gọi là mùa gió chướng. Tới mùa này, cá không có, họ phải ở nhà vì tàu thuyền không thể ra khơi. Nhưng khi “sóng yên bể lặng”, họ lại theo tàu đi, ít cũng kiếm được hơn 10 triệu đồng mỗi tháng. Theo ông Bảy Liễu cho biết, trước đây, người nghe cá của làng chài thuộc thị trấn Phước Hải chỉ có chừng 10 người. Nhưng đến nay chỉ còn ông và một người khác, nhưng người này cũng không còn mặn mà vì hải sản ngày càng hiếm, ngư trường ngày càng thu hẹp. Theo nghề gần 50 năm, Bảy Liễu không kể hết là đã ra khơi bao nhiêu lần. Chỉ biết, hễ nhắc đến “Bảy Liễu nghe cá” thì ai cũng biết đến ông như một bậc thầy cừ khôi vậy.

“Bây giờ ra biển ông còn nghe được cá nữa không?” Chúng tôi hỏi. “Tuy tuổi già nhưng tai tôi vẫn còn thính lắm. “Nghe” cá “nói chuyện” ngấm vào máu gần 50 năm nay rồi, có tới chết tôi vẫn nhớ từng loài kêu thế nào, số lượng bao nhiêu”, lão ngư Bảy Liễu bảo vậy.

Đăng Văn