Hà Nội
23°C / 22-25°C

Làng khoa bảng, văn chương

Thứ bảy, 17:48 07/08/2010 | Xã hội

GiadinhNet - Ngôi làng này đã sản sinh ra nhiều công hầu khanh tướng, hiển hoạn cao khoa, có người là tể phụ triều đình.

Làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An, nay là xã Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh được biết đến là ngôi làng lắm quan văn, quan võ.
 

 

Đường về làng.

 
Lắm lúa Xuân Viên, lắm quan Tiên Điền
 
Tiên Điền nằm ở địa đầu Hà Tĩnh, cũng như nhiều làng quê khác ở Nghi Xuân, người dân ở đây vẫn sống bằng nghề nông chất phác. Nhưng đó là mảnh đất của rất nhiều danh nhân nổi tiếng khắp cả nước.
 
Theo sách Đại Minh Quảng Dư chí thời thuộc Minh (1414-1417), Tiên Điền gồm 4 thôn: Báu Kệ, Lương Năng, Văn Trường và Võ Phấn. Xa xưa, Tiên Điền được gọi là đất ''giang sơn tụ khí" không chỉ theo nghĩa phong thổ địa lý mà xét cả về trầm tích văn hoá. Làng Tiên Điền có thế đứng "Hồng Lĩnh sơn cao, Song ngư hải khoát Nhược ngộ minh thời, nhân tài tú phát" (Nghi Xuân địa chí).
 

 

Trưởng tộc Nguyễn Mậu.

 Đi vào làng, xen kẽ với những nếp nhà mái ngói đỏ tươi, thể hiện sự thay gia đổi thịt là rất nhiều những di tích lịch sử, nhà thờ hay mộ phần của những danh nhân nổi tiếng. Ông Lê Văn Chánh, một bậc cao niên trong làng kể cho chúng tôi về sự học và đạo học xưa kia của Tiên Điền: "Những người đỗ đạt được dành một khoản ruộng gọi là học điền. Mỗi Tiến sĩ, Cử nhân, Tú tài được 1,8 mẫu. Làng tôi tuy ít đất nhưng vẫn dành sự ưu ái đó để cổ vũ sự học. Những vị trí trang trọng trong làng, nhưng đình làng không phải dành cho bô lão mà là dành cho người đỗ đạt cao nhất của làng".
 
Trong suốt chiều dài tồn tại của mình, Tiên Điền là địa phương có những đóng góp to lớn vào sự nghiệp bảo vệ đất nước. Ở đình làng vẫn còn lưu giữ sắc phong "Xã Trung Nghĩa" từ thời nhà Lê do đã góp công lớn vào việc bảo vệ kinh thành Thăng Long. Nguyễn Nề, Nguyễn Thiện, Nguyễn Công, Hoàng Kim Thành, Hoàng Kim Hoa... là những cái tên đóng góp vào chiến công đánh thắng quân Thanh và xây dựng triều đại mới của Quang Trung - Nguyễn Huệ.
 
Cuối thế kỷ 19, khi vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương, dân Tiên Điền đã theo nhà nho yêu nước Hà Văn Mỹ, võ tướng của Phan Đình Phùng, đánh Pháp ở vùng ven sông Lam. Trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, làng Tiên Điền là một cơ sở của Đảng. Dân Tiên Điền lập hội Tập Phúc, mở lớp học chữ quốc ngữ, biểu tình đấu tranh chống Pháp và phong kiến Nam triều. Cách mạng Tháng Tám 1945, thanh niên Tiên Điền là lực lượng xung kích cướp chính quyền ở huyện. Tiên Điền có 94 gia đình liệt sĩ, 54 thương binh, 2 Mẹ Việt Nam Anh hùng.
 
Chúng tôi đi dọc con đường liên thôn của Tiên Điền, thỉnh thoảng lại thấy những tấm bia đá đã bạc, nhuốm màu thời gian. Ông Chánh cho biết: "Ngày trước nhiều bia đá lắm. Thất lạc, vỡ đi rất nhiều. Trong rất nhiều bia quý đó, nguyên vẹn nhất vẫn là tấm bia khắc 4 chữ "Hồng nguyên, Tuấn Lưu" (nguồn lớn, dòng mạnh) ở Đàn Tế Lĩnh Nam hầu".
 

 

Mộ Nguyễn Du, danh nhân sáng nhất trong rất nhiều
danh nhân Tiên Điền.
 
Dòng họ văn chương
 
Ở Hà Tĩnh, có nhiều dòng văn nổi tiếng góp một phần to lớn cho văn học dân tộc. Nhưng hiếm có dòng họ nào mật độ những người đậu đạt khoa bảng và truyền thống thơ phú dày đặc đến vậy.
 

Quần thể lăng mộ dày đặc với diện tích làng 380ha: Chuồng voi Đoan Quận công họ Trần (con rể chúa Trịnh), vườn Hội Quận công, đền tế Tý văn, đền thờ Hội Quận công, đền thờ Uy Quận công, đền thờ Trinh Dũng hầu, đàn tế Lĩnh Nam công, đền thờ Tiên Lĩnh hầu, đền thờ Xuân Nhạc công, đền thờ Lam Khê hầu, đền thờ Điền Nhạc hầu, đền thờ Hà Chân đài, mộ tổ họ Nguyễn, mộ Xuân Nhạc quận công, mộ Tán Quận công, mộ Tiên Lĩnh hầu, mộ Nguyễn Du...

Mảnh đất này đã sản sinh ra Đại thi hào Nguyên Du, danh nhân văn hóa thế giới với "Truyện Kiều" bất hủ. Chỉ nói riêng thân phụ, chú bác, anh em Đại thi hào Nguyễn Du đã có đến 6 đại khoa. Nguyễn Nghiễm (thân phụ Nguyễn Duy) 16 tuổi đỗ thi hương, 24 tuổi đỗ Hoàng Giáp, 54 tuổi giữ chức Nhập thị Tham tụng, rồi thăng Đại tư đồ Xuân Quận công. Nguyễn Khản, 20 tuổi đỗ thi hương, 27 tuổi đỗ Thi đình. Giữ các chức Nhập thị bồi tụng, Tả Thị lang bộ lại, Kiều Nhạc hầu.
 
Về sau đổi sang chức võ Hồng Lĩnh hầu, Thượng thư Bộ lại kiêm trấn thủ Sơn Tây. Nguyễn Huệ, 25 tuổi đỗ Thi hương, làm Tri huyện Nga Sơn, 29 tuổi trúng Đệ Tam giáp. Nguyễn Tán, 21 tuổi đỗ Thi hương, 29 tuổi trúng Đệ tam giáp, Đệ thất danh, được bổ làm tri phủ Khánh Hoà, làm Phân khảo trường Nam Định, rồi làm Đông tri phủ Vĩnh Tường. Nguyễn Mai, 23 tuổi đỗ thứ 3 thi hương, 27 tuổi trúng Đệ tam giáp đồng tiến sĩ.
 
Ngôi nhà nhỏ của Tộc trưởng họ Nguyễn ở Tiên Điền còn đơn sơ nhưng là nơi lưu giữ rất nhiều bút tích, ghi danh công trạng dòng họ có một không hai này. Tộc trưởng Nguyễn Mậu (đời thứ 14) dẫn chúng tôi ra khu lưu niệm và mộ phần Nguyễn Du nói: "Quan làm nên Đông các/Có cần chánh văn minh/Có nhất phẩm triều đình/Lưỡng triều danh tể tướng - chính là nói về dòng họ chúng tôi. Đậu đạt thành danh đã thành niềm tự hào, hạnh phúc không chỉ cho gia đình, dòng họ mà còn làm rạng danh quê cha đất tổ".
 
Khu di tích Nguyễn Du nằm ngay mặt đường liên hương và rải rác trên một vùng đất rộng chừng 20ha là nơi để lại những dấu tích của dòng họ Nguyễn Tiên Điền.
 
Từ khu lưu niệm về phía đông vài trăm mét là đến đền thờ Nguyễn Nghiễm còn gọi là đền Đức Đại Vương. Trước cổng là 2 voi đá và ngựa đá, thượng điện nay chỉ còn bàn thờ bằng đá thanh, bát hương bằng đá, mái lợp ngói xi măng. Cách đền Nguyễn Nghiễm vài trăm mét là đền Nguyễn Trọng, đền có bia đặt trước tiền sảnh nội dung bia là bài ca tựa như "Gia Huấn ca" của Nguyễn Trãi dùng để khuyên con cháu bảo vệ đạo lý của cha ông để lại.
 
Ngoài Đại thi hào Nguyễn Du, Tiên Điền còn có những tác giả, tác phẩm có giá trị khác như "Nam dương tập yếu kinh nguyên" của Nguyễn Nhiệm; "Đại hiệu chân kinh", "Từ âu chân thuyền", "Dịch kinh quyết nghị" của Nguyễn Quỳnh; "Xuân trung liên vịnh", "Xuân Đình tạp vinh", "Việt sử bị lãm", "Lạng Sơn đoàn thành đồ chí", "Cổ lễ nhạc chương thi văn tập", "Khổng Tử mộng Chu Công" của Nguyễn Nghiễm; "Quế Hiên thi tập", "Hoa trình tiền hậu tập" của Nguyễn Nễ; "Thanh Hiên tiền hậu tập", "Nam trung tạp ngâm", "Bắc hành tạp lục", "Văn chiêu hồn", "Văn tế Trường Lưu nhị nữ", "Thác lời trai phường nón Tiên Điền" của Nguyễn Du; "Châu trần di cảo" của Nguyễn Nghi; "Đông phủ thi tập", "Huyền cơ đạo thuật bí thư", "Nhuận bút Hoa Tiên" của Nguyễn Thiện; "Quan Đông hải thi tập", "Minh Quyên thi tập", "Thiên hạ nhân vật thư" của Nguyễn Hành; "Tiểu học toàn thư" của Trần Lục Nam; "Thái hiền dư tập", "Tập phú", "Tập tứ học" của Trần Kim Thành...
 
Tiên Điền là làng có nhiều lễ hội nổi tiếng khắp vùng: Lễ lên lão, lễ khai hạ, lễ xuân tế, lễ cầu khoa, lễ cúng cơm mới, lễ gieo mạ. Tiên Điền cũng là làng mà các loại hình văn học dân gian rất đa dạng và phong phú: Thần thoại, cổ tích, truyền thuyết, truyện kể, ca dao, tục ngữ, hát ví phường nón, hát dặm, tuồng chèo, hát ả đào, hò, vè. Có lẽ truyền thống văn hoá dân gian này đã nuôi dưỡng tâm hồn các tác gia Tiên Điền, là mạch nguồn giúp cho sự phát triển văn học Tiên Điền. Thời nào đó đã có câu: “Xính thay một xứ đôi tiên; Tiên Lý phát võ, Tiên Điền phát văn”.
 
An Quỳnh
kimvan
Bình luận (0)
Xem thêm bình luận
Ý kiến của bạn
Hà Nội: Nhếch nhác cảnh hàng quán, chợ cóc chiếm dụng vỉa hè, lòng đường và đất dự án ở Từ Liêm

Hà Nội: Nhếch nhác cảnh hàng quán, chợ cóc chiếm dụng vỉa hè, lòng đường và đất dự án ở Từ Liêm

Đời sống - 25 phút trước

GĐXH - Tại ngõ 70 Nguyễn Hoàng và đường Dương Khuê (phường Từ Liêm), nhiều khu đất quy hoạch dự án và đất nông nghiệp hiện đang được tận dụng làm nhà xưởng, quán bia, gara ô tô và chợ cóc. Việc hình thành các khu kinh doanh tạm bợ này không chỉ gây mất mỹ quan đô thị, ô nhiễm môi trường mà còn tiềm ẩn nhiều nỗi lo về an toàn cháy nổ cho cư dân xung quanh.

Hà Tĩnh: Ngăn chặn học sinh lớp 9 mang kiếm đến trường đánh nhau

Hà Tĩnh: Ngăn chặn học sinh lớp 9 mang kiếm đến trường đánh nhau

Xã hội - 28 phút trước

GĐXH - Để giải quyết mâu thuẫn, một học sinh lớp 9 ở Hà Tĩnh mang kiếm lên trường cất giấu với mục đích rủ nhóm bạn chặn đánh nhóm khác.

Từ hôm nay (1/4/2026) thêm một chính sách mới có hiệu lực, hàng triệu người sẽ được hưởng lợi theo

Từ hôm nay (1/4/2026) thêm một chính sách mới có hiệu lực, hàng triệu người sẽ được hưởng lợi theo

Đời sống - 29 phút trước

GĐXH - Từ ngày 1/1/2024 chính sách mới nhất quy định về nhiều khoản phí, lệ phí thực hiện trên ứng dụng VNeID được miễn giảm. Nhiều cá nhân sẽ được hưởng lợi nhờ sự thay đổi này.

Bắc Ninh: Danh sách 791 trường hợp vi phạm tốc độ, bị phạt nguội từ ngày 23/3 - 29/3

Bắc Ninh: Danh sách 791 trường hợp vi phạm tốc độ, bị phạt nguội từ ngày 23/3 - 29/3

Đời sống - 32 phút trước

GĐXH - Trong tuần từ ngày 23/3 đến ngày 29/3/2026, Phòng Cảnh sát giao thông (CSGT) Công an tỉnh Bắc Ninh đã phát hiện và ghi nhận 791 trường hợp phương tiện vi phạm quy định về tốc độ thông qua hệ thống camera giám sát và các thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ.

Lộ 'ma trận' sai phạm tại Phú Thọ: Cán bộ, doanh nghiệp cùng dính chàm

Lộ 'ma trận' sai phạm tại Phú Thọ: Cán bộ, doanh nghiệp cùng dính chàm

Pháp luật - 34 phút trước

GĐXH - Liên quan đến các nhóm tội phạm gây bức xúc dư luận tại Vĩnh Phúc, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố 15 bị can, trong đó có nhiều cán bộ, nguyên cán bộ và lãnh đạo doanh nghiệp, với hàng loạt tội danh nghiêm trọng.

Bắt giữ hai thanh niên mua bán ma túy ngay cổng trường giờ tan học

Bắt giữ hai thanh niên mua bán ma túy ngay cổng trường giờ tan học

Pháp luật - 41 phút trước

GĐXH - Giờ tan học tại khu vực cổng Trường THPT Xuân Giang, Công an xã Đa Phúc phát hiện 2 thanh niên có dấu hiệu mua bán trái phép chất ma túy. Công an đã lập biên bản, đưa các đối tượng về trụ sở làm việc xử lý theo quy định.

Ngày sinh Âm lịch cát tường: Trẻ nhiều thử thách, về già an vui như ý

Ngày sinh Âm lịch cát tường: Trẻ nhiều thử thách, về già an vui như ý

Đời sống - 1 giờ trước

GĐXH - Theo tử vi, một số ngày sinh Âm lịch mang ý nghĩa đặc biệt, người sinh vào đó thường trải qua tuổi trẻ vất vả nhưng càng về sau càng hưởng phúc, cuộc sống tuổi già an nhàn, viên mãn.

Từ tháng 5/2026, học bạ, bằng cấp được tích hợp trên VNeID

Từ tháng 5/2026, học bạ, bằng cấp được tích hợp trên VNeID

Giáo dục - 4 giờ trước

GĐXH - Từ tháng 5/2026, Nghị định 88/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực quy định quản lý dữ liệu của người học trên VNeID nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính và xây dựng Chính phủ số.

Đồng hành chắp cánh nuôi dưỡng ước mơ học sinh nghèo

Đồng hành chắp cánh nuôi dưỡng ước mơ học sinh nghèo

Xã hội - 5 giờ trước

Với nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn, rào cản lớn nhất không nằm ở năng lực mà ở áp lực tài chính kéo dài. Thực tế cho thấy, sự đồng hành của nhiều quỹ khuyến học đã và đang góp phần giúp các em duy trì việc học và từng bước biến ước mơ thành hiện thực.

Hà Nội: Tạt đầu xe máy trên Quốc lộ 32, tài xế xe khách bị xử phạt nghiêm

Hà Nội: Tạt đầu xe máy trên Quốc lộ 32, tài xế xe khách bị xử phạt nghiêm

Pháp luật - 6 giờ trước

GĐXH - Phòng Cảnh sát giao thông (Công an TP Hà Nội) vừa ra quyết định xử phạt hành chính đối với một tài xế xe khách về hành vi trả khách không đúng nơi quy định và gây nguy hiểm cho người tham gia giao thông trên tuyến Quốc lộ 32 đoạn qua địa bàn xã Hoài Đức.

Top