Công tác dân số Việt Nam: Từ 'kế hoạch hóa gia đình' đến chiến lược phát triển bền vững

Việt Nam đã chính thức vượt dấu mốc 100 triệu dân. Con số này không chỉ là một thống kê nhân khẩu học, mà là nguồn lực chiến lược, là "sức mạnh nội sinh" quyết định vị thế của quốc gia trên trường quốc tế. Tuy nhiên, cùng với quy mô dân số lớn, chúng ta đang đứng trước những thách thức chưa từng có tiền lệ, đòi hỏi một tư duy quản lý hoàn toàn mới.

Bức tranh dân số: Những thay đổi đáng báo động

Trong năm 2025, công tác dân số luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ Đảng và Nhà nước. Nhiều văn bản quan trọng đã được ban hành làm cơ sở chính trị, pháp lý vững chắc cho giai đoạn tiếp theo, bao gồm: Kết luận số 149-KL/TW (10/4/2025) của Bộ Chính trị về đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 21-NQ/TW; Luật Dân số đã được Quốc hội thông qua; Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035; Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác dân số vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Báo cáo tổng kết năm 2025 của ngành Dân số cho thấy những biến động sâu sắc trong cấu trúc dân số Việt Nam. Theo ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), Việt Nam đang đứng trước 4 thách thức lớn về dân số, gồm: mức sinh giảm thấp dưới mức sinh thay thế, tỷ số giới tính khi sinh vẫn ở mức cao, già hóa dân số nhanh và chất lượng dân số còn hạn chế. Những thách thức này tác động trực tiếp đến sự phát triển bền vững của đất nước và hạnh phúc của mỗi gia đình. 

Mức sinh hiện đang ở mức thấp kỷ lục: Việt Nam đạt được mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ từ năm 2006 và duy trì được tới 16 năm. Từ năm 2022, tổng tỷ suất sinh giảm từ 2,01 con/phụ nữ xuống 1,96 (năm 2023) và chỉ còn 1,91 con/phụ nữ năm 2024, đây là mức thấp nhất từng ghi nhận ở Việt Nam. Theo thống kê, chỉ còn 17% tỉnh, thành phố duy trì được mức sinh thay thế.

Mất cân bằng giới tính khi sinh còn cao: Tỷ lệ 111,4 bé trai/100 bé gái báo hiệu một tương lai dư thừa nam giới, dẫn đến những hệ lụy khó lường về hôn nhân và trật tự xã hội.

Tốc độ già hóa "phi mã": Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Dù tuổi thọ bình quân đạt 74,7 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ dừng lại ở 65, tạo áp lực cực lớn lên hệ thống an sinh và y tế.

Chất lượng dân số chưa đồng đều: Tình trạng tảo hôn, suy dinh dưỡng ở vùng sâu vùng xa vẫn là rào cản đối với mục tiêu nâng cao tầm vóc và trí tuệ chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.

Luật Dân số 2025: Bước ngoặt pháp lý lịch sử

Sự kiện Quốc hội thông qua Luật Dân số ngày 10/12/2025 đã đánh dấu một chương mới. Luật Dân số đã được Quốc hội thông qua với tỷ lệ tán thành rất cao ngày 10/12 vừa qua. Kết quả này cho thấy Luật Dân số đáp ứng yêu cầu thực tiễn, phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước, đồng thời nhận được sự thống nhất cao của cơ quan lập pháp.

Từ một Pháp lệnh (2003), chúng ta đã nâng tầm thành một Luật Dân số toàn diện để thích ứng với bối cảnh mới. Theo đó, công tác dân số chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang Dân số và Phát triển. 

Luật tập trung điều chỉnh những nội dung cốt lõi của công tác dân số hiện nay, gồm duy trì mức sinh thay thế; giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh; thích ứng với già hóa dân số và dân số già; nâng cao chất lượng dân số; đẩy mạnh truyền thông, vận động, giáo dục về dân số và quy định các điều kiện bảo đảm thực hiện trong thực tiễn.

1. Duy trì mức sinh hợp lý: Khuyến khích sinh đủ hai con tại các vùng có mức sinh thấp.

2. Kiểm soát giới tính: Siết chặt các quy định cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức.

3. Thích ứng già hóa: Xây dựng mạng lưới chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp (chính thức và không chính thức).

4. Nâng cao chất lượng giống nòi: Đẩy mạnh sàng lọc trước sinh và sơ sinh, khám sức khỏe tiền hôn nhân.

Luật Dân số xác lập một hệ thống chính sách toàn diện, hướng tới bảo đảm mức sinh hợp lý, kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh, chủ động thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng giống nòi.

Một trong những điểm quan trọng của Luật là trao quyền cho cá nhân và cặp vợ chồng trong việc quyết định số con, thời điểm sinh cũng như khoảng cách giữa các lần sinh, đồng thời thiết kế các chính sách hỗ trợ tương ứng ở từng nhóm dân cư, từng địa phương.

Những chính sách thiết thực với người dân

Điểm đột phá của Luật Dân số chính là những chính sách hỗ trợ thiết thực, giúp người dân yên tâm sinh con và nuôi dạy thế hệ tương lai.

Để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc sinh và nuôi con, Luật quy định lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng; lao động nam được nghỉ 10 ngày khi vợ sinh con. Một số nhóm phụ nữ như phụ nữ dân tộc rất ít người, phụ nữ sinh con tại địa phương có mức sinh thấp hoặc sinh đủ hai con trước 35 tuổi được hưởng thêm các hỗ trợ tài chính tùy theo điều kiện cụ thể.

Đáng chú ý, Luật đưa ra chính sách ưu tiên đối với người có từ hai con đẻ trở lên khi tiếp cận nhà ở xã hội, bao gồm ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo quy định pháp luật. Quy định này được xem là giải pháp tháo gỡ một trong những vướng mắc lớn nhất đối với quyết định sinh con hiện nay, nhất là ở các đô thị lớn, nơi áp lực về chỗ ở và chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.

Tầm nhìn cho một thế hệ vàng

Công tác dân số không chỉ là nhiệm vụ của ngành Y tế, mà là sự phối hợp liên ngành. Như Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên đã nhấn mạnh, chất lượng dân số phải được chăm sóc từ "trước khi sinh ra" cho đến khi "về già". Theo đó, trẻ em được đảm bảo dinh dưỡng và tầm soát bệnh tật ngay từ trong bụng mẹ; Thanh niên được trang bị kiến thức sức khỏe sinh sản và tiền hôn nhân; Người cao tuổi không chỉ "sống lâu" mà phải "sống khỏe", đóng góp kinh nghiệm cho cộng đồng thông qua các mô hình như Câu lạc bộ liên thế hệ...

Luật Dân số không chỉ giải quyết các con số, mà hướng tới hạnh phúc của mỗi gia đình. Mỗi quyết định sinh con, mỗi sự đóng góp cho xã hội của lực lượng lao động, mỗi sự chuẩn bị cho tuổi già hôm nay chính là viên gạch  tạo nên sức mạnh nội sinh và động lực xây dựng nên một Việt Nam hùng cường và phát triển bền vững trong tương lai.