Nghệ sĩ Mạc Can, cuối đời vẫn còn trôi nổi

Nghệ sĩ Mạc Can. Ảnh: TL

Danh xưng nào cũng trở thành xa xỉ

Gọi điện thoại cho Mạc Can, lúc nào cũng nghe một câu “Dạ tôi nghe” dù người gọi chỉ đáng tuổi con cháu ông. Hỏi ông đang ở đâu, chúng tôi nhận được câu trả lời: “Đang xem truyền hình trực tiếp!”. Ông cười khà khà giải thích: “Thì là nằm bệnh viện đó. Nằm chờ nội soi, siêu âm, chẳng phải mắt thấy tai nghe sao?”. Nằm trên giường bệnh, lúc nào ông cũng kè kè bên hông chiếc điện thoại “cùi bắp” chờ nhận cuộc gọi từ các đoàn làm phim thông tin về lịch diễn.

“Tôi chào đời trên một chiếc ghe của gánh hát trôi nổi trên sông Mỹ Tho. Lên 8 tuổi đã được cha dạy diễn hề, ảo thuật. Đám trẻ cùng trang lứa luôn xúm vào trêu chọc khi tôi phải độn bụng to, bôi mũi đỏ, vận đồ sặc sỡ làm trò mua vui, trong khi tôi lại thèm chơi đùa và khát khao chữ nghĩa”, từ khóe mắt nhăn nheo của ông chảy ra dòng nước mắt.

Không được đến trường, thời thơ ấu của Mạc Can gắn với những trò ảo thuật đường phố phải đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt. Tiết mục đáng sợ và để lại nhiều ám ảnh nhất với ông chính là trò phóng dao. Mạc Can tâm sự: “Anh trai tôi là người phóng dao, em gái đứng trước tấm ván, còn tôi đứng sau đỡ tấm ván ấy. Cứ thế, những mũi dao phầm phập như găm vào tim tôi. Một vài lần, chúng tôi gặp tai nạn nghề nghiệp, dao xiên trúng phần mềm của cánh tay mà không ai dám kêu. Nhưng hậu quả nặng nề nhất mà tôi và em gái phải chịu đến tận bây giờ là căn bệnh hoảng sợ”. Sau này, tiểu thuyết “Tấm ván phóng dao” nổi tiếng của ông đã được hun đúc từ những năm tháng cơ cực ấy.

Sau năm 1975, Mạc Can “đắt sô” với hàng loạt vai phụ trong các phim: “Bài ca đâu chỉ là nốt nhạc, “Ông Hai Cũ”…  Và sau hơn 40 năm theo nghề diễn, ông mới nhận được những vai chính hiếm hoi trong các tác phẩm điện ảnh nổi tiếng: “Xóm suối sâu”, “Cải ơi”. Bên cạnh những danh xưng “lão vai phụ”, “ông hề già”, nhiều người còn gọi Mạc Can là “nhà văn trẻ” bởi ngoài 60 tuổi, ông mới lặng lẽ cầm bút viết văn với nhiều thể loại từ truyện ngắn, truyện thiếu nhi, truyện tranh… Nếu chỉ nhìn vào số lượng tác phẩm đồ sộ của ông, nhiều người sẽ nghĩ Mạc Can sinh ra để viết nhưng ông chia sẻ, mình đã sống cùng chữ nghĩa bằng những nỗi nhọc nhằn chẳng kém gì nghiệp diễn.

Đêm đêm, vừa viết, Mạc Can vừa trò chuyện với chữ nghĩa và cưng nựng gọi chúng là các… bé chữ. Nhiều khi lúng túng trước việc dùng từ ngữ, ông lại nói run run như khấn: “Bé à, ta xin phép hôm nay chưa dùng đến con nên con ra đứng ở chỗ này chơi chờ dịp khác!”. Ông trải lòng đầy xót xa: “Tôi sinh ra không được may mắn, hay bị người khác ăn hiếp, khinh rẻ. Khi “Tấm ván phóng dao” được giải A cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn Việt Nam năm 2005, có người nói “hề thì viết lách cái gì”. Thế nên, tôi làm được gì thì cố gắng làm, không đòi hỏi gì hết. Với tôi, danh xưng nào cũng trở thành xa xỉ”.

Trong gánh hát gia đình đông đúc và nghèo rớt của mình, chỉ duy nhất Mạc Can “có số nổi tiếng”. Đi đâu cũng có người nhận ra ông nhưng cũng như những người thân, ông nghèo kiết xác. Có lúc, trong túi ông không một xu dính túi, phải cầm cố cả máy tính lấy tiền đong gạo, vay lãi ngày để lo chữa bệnh cho bố mẹ già. Bạn bè quý mến, thương tình đã hùn vốn giúp ông mở quán “Hòn đảo xanh” nhưng rốt cuộc cũng bị phá sản.

Nhắc đến chuyện này, ông cười tít mắt: “Nghệ sĩ thì chỉ biết mang tiếng cười đến cho thiên hạ chứ không có duyên với chuyện tiền bạc, tính toán hơn thua”. Có lẽ, vì thế mà cả cuộc đời vắt kiệt mình cho nghệ thuật mà chưa bao giờ người nghệ sĩ ấy mua nổi cho mình một căn nhà. “Ai cũng tưởng tôi nổi tiếng thì có nhiều tiền nhưng cái số tôi chật vật, nghề diễn hay nghề viết... đâu phải lúc nào cũng ra tiền, nhất là mình mỗi lúc một già cả, lỗi thời”, Mạc Can cười trong cay đắng.

“Mai mốt chắc tôi cũng như Hồ Kiểng…”

Trong những ngày nghệ sĩ Mạc Can nằm viện, bạn bè có dịp tới thăm đều không khỏi chạnh lòng khi nghe ông thều thào trong hơi thở: “Mấy hôm nay nằm viện buồn quá, muốn khóc, nhưng tính tôi lại thích làm cho người ta cười hơn là khóc, nên đành thôi”. Vì đã nhận vai trong phim mới của đạo diễn Nguyễn Chánh Tín nên Mạc Can đã giữ đúng lịch hẹn với đoàn phim. Nhìn ông lê bước trên nạng, nghệ sĩ Chánh Tín không giấu nổi niềm xúc động: “Tất cả chúng tôi đều rưng rưng, vừa mừng rỡ vừa chạnh lòng. Dù nghệ sĩ Mạc Can chỉ đóng vai phụ nhưng ông đã rất nghiêm túc với từng phân đoạn và cảnh nào có ông thì chỉ cần quay một lần là đạt yêu cầu”.

Bây giờ, trong những cuộc trò chuyện với mọi người, Mạc Can thường nói nhiều về sự bình yên cho dù những thăng trầm trong cuộc đời nghệ sỹ đã mang đến cho ông cay đắng nhiều hơn ngọt ngào. Chút sức tàn le lói cuối đời ông dành trọn cho gia đình, bè bạn. “Mai mốt chắc tôi cũng như Hồ Kiểng, nằm một chỗ, lắp một “cục sắt” vào ngực làm tim. Thế thôi mà!”, nụ cười méo mó của Mạc Can khiến người đối diện phải xót xa. Ngày NSND Hồ Kiểng còn sống, hai ông già Nam Bộ vẫn thường chở nhau trên chiếc xe máy cà tàng đi tứ xứ diễn ảo thuật hoặc đóng phim. Khi người bạn già mất, Mạc Can đơn độc đến phim trường, rồi sớm hôm cọc cạch với cái laptop cổ lỗ để “kiếm cơm”.

Hơn 70 tuổi, nỗi cô đơn lớn nhất của ông là không gia đình. Người phụ nữ Nhật Bản đã sinh con cho ông, đã khước từ đời sống hôn nhân với người nghệ sĩ nay đây mai đó. Người con gái đã trưởng thành đón ông qua Mỹ sống, được một thời gian ông “chuồn” về vì “ở bển thấy mình xa lạ quá, cơ cực quá”. Nhiều người so sánh, nghệ sĩ Hồ Kiểng khổ nhưng vẫn có mái nhà để ở, còn Mạc Can thì “tối đâu là nhà, ngã đâu là giường”. Thế nhưng, thấy ai túng thiếu, ông vẫn rút hết tiền lẻ giắt lưng ra “kính biếu” rồi ngậm ngùi an phận với kiếp sống trôi nổi, nghèo nàn.

Lữ Mai