Oan xuyên thế kỷ

Đương nhiên, không ai muốn sinh ra để trở thành một con người chịu oan trái như vậy. Không một công dân nào có trách nhiệm phải gánh vác 17 năm oan sai cả. Và chắc chắn, sau này, ông Nén cũng chẳng thể “tự hào” nổi khi tên ông được xướng lên mỗi khi người ta đọc các báo cáo tổng kết, kỷ niệm ngành.

Án oan 10 năm của ông Nguyễn Thanh Chấn hay 17 năm của ông Huỳnh Văn Nén; bồi thường hơn 7 tỷ hay hàng chục tỷ; bao nhiêu người trong quá khứ gây nên những kết cục oan nghiệt phải trả giá ra sao... đừng bao giờ nên hiểu là “công lao” tìm thấy ánh sáng công lý của những con người hiện tại. Đừng bao giờ nhầm lẫn việc sửa sai là thành tích. Những cái tên Huỳnh Văn Nén (Bình Thuận), Nguyễn Thanh Chấn (Bắc Giang), Lê Bá Mai (Bình Phước), Hồ Duy Hải (Long An), Nguyễn Văn Chưởng (Hải Phòng)... chỉ nên được xem là điển hình cho những bất ổn mà chúng ta nên mạnh dạn đối mặt và thay đổi.

Hồi tháng 6/2015, tại một phiên chất vấn trước Quốc hội, người ta đưa ra các con số: 71 trường hợp được xác định vô tội trong 3 năm, 78 vụ nghi can đã tự sát... Một đại biểu đã nhận xét: "Hệ thống tố tụng không phát hiện oan sai giống như lỗi hệ thống báo cháy không tự báo cháy".

Lỗi hệ thống đó chỉ có thể điều chỉnh bằng luật pháp chứ không thể qua những lời kêu gọi, động viên kiểu “anh em cố gắng làm cho tốt”. Lỗi hệ thống đó cũng không thể khắc phục bằng những bản án răn đe đối với các điều tra viên, thẩm phán trực tiếp, gián tiếp gây ra oan sai.

Nghị trường từng phát đi rất nhiều quan điểm mới về tố tụng, tư pháp với các đề xuất tiến bộ. Đáng tiếc, khi người trong nghề vẫn chỉ tư duy một cách đơn giản là “rất tốn kém nếu trang bị máy ghi âm, máy quay”, hay “quyền im lặng làm cản trở công tác điều tra”... thì nghĩa là chính họ chưa nhận diện được “lỗi hệ thống”.

Hệ thống tư pháp còn trục trặc thì sẽ còn có thêm những Huỳnh Văn Nén, Nguyễn Thanh Chấn, không lúc này thì tương lai, bởi hệ thống ấy vẫn cho phép người thực thi pháp luật dùng niềm tin để phá án, “đoán chắc” là có tội thì phải làm sao cho đối tượng nhận tội. Và như thế, câu chuyện “gấu và thỏ” mà chúng tôi đã kể nhiều lần sẽ không bao giờ có hồi kết.

Ai điều chỉnh được lỗi hệ thống đó? Chắc chắn không phải gấu cũng chẳng phải thỏ.

Việt Nguyễn/Báo Gia đình & Xã hội