Săn ba ba khổng lồ

Trong ký ức của nhiều ngư lão ở Hòa Bình, vào những năm 50 - 60 của thế kỷ trước, đầm Quỳnh Lâm hãy còn là một vùng lau sậy um tùm, một “vương quốc” của chim trời, cá nước. Nhưng dấu ấn sâu đậm nhất trong ký ức của người già thì đây chính là nơi sinh sống của những “cụ” ba ba khổng lồ… Chúng tôi đã ngược lên sông Đà, hỏi chuyện những người săn ba ba khổng lồ năm xưa để tìm thêm lời giải đáp về nguồn gốc loài rùa Hồ Gươm - Hà Nội.

 

Cụ ba ba  hơn 300 tuổi

 

Tiêu bản rùa Hồ Gươm ở đền Ngọc Sơn, Hà Nội.

 

Đầu những năm 90, người dân Hòa Bình đã đổ xô đi xem “cụ” ba ba khổng lồ được trưng bày ở Công ty du lịch tỉnh với giá vé 200đ. “Cụ” ba ba này sau đó đã được giữ lại làm tiêu bản và hiện đang nằm yên vị tại kho của Bảo tàng tổng hợp tỉnh Hòa Bình. Lật lớp báo che bụi trên chiếc tủ kính, tôi đã không khỏi ngạc nhiên vì kích thước  của “cụ”.

 

Hồ sơ lưu của Bảo tàng ghi vài dòng vắn tắt: Tháng 4/ 1993, sáu thanh niên xóm Đằm, xã Thống Nhất, trong lúc bắt cá tại đầm Quỳnh Lâm đã phát hiện được con ba ba này. Sau đó công ty du lịch đưa về nuôi tại bể, nhưng do không thích nghi với môi trường sống nên đã chết...

 

Cụ ba ba có chiều dài 153cm, rộng 75cm đã được ép cứng, bên trong là khung gỗ gù hương. Một số nhà cổ sinh học cho rằng con ba ba này có tuổi thọ trên dưới 300 tuổi.

 

Tìm về xã Thống Nhất, chúng tôi lại được chỉ dẫn sang xóm Mát, xã Dân Chủ. Những người dân ở đây vẫn còn nhớ rõ về sự kiện bắt được ba ba khổng lồ năm xưa. “Chiều hôm đó tôi thấy đứa con trai về lấy xiên ba răng, đèn pin. Nó bảo phát hiện một con ba ba to lắm nhưng chưa bắt được. Đến quá đêm thì thấy nó đem về một con ba ba rất lớn. Cân nặng hơn một tạ” – ông Nguyễn Hồng Sơn (75 tuổi) kể.

 

Anh Nguyễn Văn Nở, một trong sáu người bắt ba ba khổng lồ năm xưa nhớ lại: Sau khi làm đê ngăn cách với sông Đà, bên thủy sản có dự án cải tạo đầm Quỳnh Lâm thành những ao nhỏ để nuôi trồng thủy sản. Những thanh niên khi đó được thuê dọn lớp lau sậy ken dày hàng mét. Hôm đó tôi đang cắt được một lớp cỏ, lưỡi đã bị cùn, tôi ra chợ Phương Lâm mua thêm liềm. Về tới nơi đã chiều muộn. Mới tới nơi đã thấy anh em đang bàn tán về việc phát hiện một con ba ba rất to. Cả nhóm quyết định về lấy dụng cụ để vây bắt.

 

“Con ba ba lúc đầu rất khỏe, trong lúc vây bắt, anh Xứng đã bị nó cắn vào bàn tay khiến máu chảy đầm đìa. Phát hiện thấy tăm nước nổi lên, anh Nở cầm chiếc cào ba răng khom lưng, lấy hết sức đập mạnh vào lưng, một người khác cầm cái lao phóng một nhát vào mai. Rình suốt từ tối cho mãi đến gần 2h sáng, khi bị phát hiện, nó định vượt qua bờ thoát sang ao khác. Chúng tôi mới lập mưu vây chặt, lật ngửa lên, mấy anh em dùng hết sức mới kéo được nó lên bờ, thuê công nông trở về nhà”, anh Nguyễn Văn Việt, một người khác trong nhóm kể.

 

“Ngay sau khi ba ba được khênh lên bờ, người dân đã kéo đến xem chật nhà. Con ba ba này cân được 121kg. Sau đó nó được đem về thả trong bể có chiều rộng chừng 6m. Nhưng do ba ba máu lạnh, trời nóng lại không được thay nước thường xuyên nên chỉ được vài ngày con ba ba đã chết”- anh Nở kể tiếp.

 

Bộ xương rùa Hồ Gươm được lưu giữ ở Bảo tàng Hà Nội.

 

Còn anh Quang - một thành viên đội 6 thanh niên bắt giải năm xưa, nhưng khi nhắc đến chuyện bắt baba, anh một mực nói “chuyện đã mấy chục năm rồi không còn nhớ nữa”. Anh Việt cho biết: Trong lúc rình bắt ba ba, anh Quang ngủ thiếp đi, bỗng con ba ba trồi dậy, thở phì hơi một cái hệt như con trâu mộng thở khiến anh Quang sợ mất vía, ốm mất mấy tháng. Từ bấy, anh không bao giờ còn nhắc đến chuyện bắt ba ba nữa.

 

Những cụ “ba ba” khổng lồ khác

 

Theo nhiều ngư lão: Đầm Quỳnh Lâm từng là lãnh địa rất nhiều rùa, ba ba. Có cụ già ở gần đầm cam đoan: Từng nhiều lần nhìn thấy ba ba to như cái nong bò lổm ngổm từ đầm Quỳnh Lâm ra sông Đà.

 

“Đầm Quỳnh Lâm trước đây rộng lắm, đến gần trăm ha, dài đến 4,5km, chiếm đến 1/3 thị xã Hòa Bình hồi ấy. Hồ còn thông ra cả sông Đà qua cái ngòi Ba Chạc. Mặt hồ toàn đước, sậy cao quá đầu người. Người vào không khéo bị lạc không định được đường ra. Dân các xã Thái Bình, Sủ Ngòi, Dân Chủ đều sống nhờ chim, cá ở đầm. Nhưng từ những năm 1965, sau khi đắp đê Quỳnh Lâm, mọi thứ đã biến mất. Đầm Quỳnh Lâm nay chỉ còn là những chiếc ao tù nhỏ hẹp”, ông Hoàng Cận (75 tuổi), một người từng nhiều năm đánh cá trên đầm Quỳnh Lâm nhớ lại.

 

Những ngư lão ngày ấy trong những đêm khua cá ở rừng lau vẫn thường “chạm chán” ba ba khổng lồ. “Chúng thở phì phò, di chuyển như trâu mộng khiến nhiều đêm chúng tôi cứ ngỡ là ma”- ông Sơn kể. Thực tế không chỉ mình “cụ” ba ba khổng lồ trên “vắn số”, mà ở đầm Quỳnh Lâm, người dân đã từng bắt được đến 3 “cụ” có kích thước “ngoại cỡ”. Còn loại ba ba nặng hàng yến trở xuống đến vài cân thì nhiều vô kể.

 

Anh Đinh Văn Phú nhớ lại chuyện bắt ba ba năm xưa.

 

Vào khoảng năm 1976- 1977 ở xóm Lau Nghĩa,  một người đàn ông tên là Học  lúc đi câu cá quả vào mùa nước lớn cũng bắt được con ba ba nặng 84kg. Ông Học giờ cũng đã di cư, lập nghiệp tận trong Nam nên câu chuyện về con ba ba ông bắt chẳng ai khai thác được thêm thông tin nào.
Sau đó vài năm, người dân lại bắt được một “cụ” ba ba khổng lồ. Anh Đinh Văn Phú, người bắt được con ba ba năm xưa nhớ lại: “Đó là vào khoảng năm 1980- 1981. Sau cơn mưa tôi phát hiện ra trên mặt hồ có vết tăm ba ba đi như trâu. Ba anh em liền lấy ba cây đinh ba. Lần theo tăm nước, tôi đâm nhát đầu tiên, con ba ba khỏe đến mức kéo chìm thuyền, cây đinh ba bị cong bật lại. Tôi nhảy thuyền khác đâm ba bốn phát. Đợi cho nó mệt, tôi đâm chặn đầu, rồi tập trung anh em quây 5- 6 cái đinh ba cố định. Rồi lật ngược nó cho lên thuyền”.

 

“Lúc đầu con ba ba vẫn sống, mai to hơn cái mâm, cân được 176 cân. Người dân kéo đến xem đông tắc đường. Lúc bấy giờ, tôi có điện cho công ty Công viên cây xanh Hà Nội lên nhưng đợi 3- 4 ngày không thấy có ai, tôi bán cho bên Đông y nấu cao. Giá trị lúc đó quy ra được 6 cái xe đạp Phượng Hoàng”, anh Phú kể.

 

Ai mang rùa về Hồ Gươm?   Phó Giáo sư Hà Đình Đức, người nhiều năm nghiên cứu về rùa Hồ Gươm tin rằng, rùa đã được Lê Lợi thả xuống. Ông cho rằng chính Lê Lợi đưa rùa từ nơi khác đến thả vào hồ Lục Thủy và dệt nên truyền thuyết Hoàn Kiếm. Một huyền thoại vừa hư vừa thực đã tồn tại mấy trăm năm.   Theo ông Đức, rùa Hồ Gươm và giống rùa lớn ở quê Lê Lợi vùng Lam Sơn (nay là Thọ Xuân, Thanh Hóa) là cùng loài. Nhưng cũng chính ông đã đưa giả thuyết về việc có thể Lê Lợi đã đưa rùa về từ Hòa Bình. Tại đầm Quỳnh Lâm, thị xã Hòa Bình, người ta đã từng bắt được những con rùa rất to. Sử sách ghi lại rằng trong 6 năm ở ngôi thì 4 năm liên tiếp Lê Lợi đã có những cuộc hành quân lên phía Tây Bắc để dẹp yên ý định ly khai của các tù trưởng. Do đó rất có thể ông đã phát hiện và đưa rùa từ Hòa Bình theo đường sông.

 

Hoàng Giang