“Say Tết” trên đỉnh Khoang La San

Người Hà Nhì ở xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé (Điện Biên) quan niệm không phải “ăn Tết” mà là “say Tết”. Ảnh: Cao Tuân

Đàn ông không bia, phụ nữ không son phấn

Từ Hà Nội, đi theo quốc lộ 6 lên Tây Bắc là một thử thách vô cùng phiêu lưu với những “dốc Pha Đin chị gánh anh thồ, đèo Lũng Lô anh hò chị hát”. Chặng đường gian khổ nhất để đến ngã ba biên giới là mấy trăm cây số đường rừng ngoằn ngoèo, dốc cao, vực sâu. Nhưng nghĩ đến cột mốc cực Tây thiêng liêng của Tổ quốc, đến ngày Tết cổ truyền Hà Nhì đậm đà bản sắc, chúng tôi lại như có thêm những động lực mạnh mẽ để ngược núi, băng rừng đến với bà con nơi đây.

Sau hơn nửa ngày chạy xe máy, chúng tôi có mặt tại trung tâm UBND xã Sín Thầu của huyện Mường Nhé. Không khí tất bật chuẩn bị Tết trong các gia đình từ việc tập trung mổ lợn, đến làm bánh dày, nấu nồi cơm lớn… đã át đi thời tiết mưa lạnh ở Sín Thầu.

Xã biên giới Sín Thầu có hơn 800 khẩu, gần như 100% là người Hà Nhì, chỉ lác đác vài giáo viên người xuôi và bộ đội biên phòng của đồn A Pa Chải. Sức hút, sự hấp dẫn của miền biên viễn ngoài sự hoang sơ, hùng vĩ còn là cái tình. Cứ thấy người xuôi lên là quý, là uống rượu cái đã, bất kể lạ hay quen, lên đất này vì công việc gì.

Tấm tình ấy, một phần xuất phát từ bản sắc, tính cách, một phần đến từ những lương duyên của đồng bào với người xuôi. Những người hiểu biết thì gọi là ân nghĩa, những a pố (cụ già) thì đơn giản hơn chỉ là sự gặp gỡ duyên phận. Đến như Bí thư kiêm Chủ tịch UBND xã Sín Thầu là Pờ Dần Sinh uống rượu với chúng tôi gần cả chục chén rồi mới biết là nhà báo lên công tác. Trước đó ông cứ tưởng chỉ là khách phượt lên A Pa Chải vẫn thường ghé nhà mình mỗi lúc lỡ bữa, tối trời.

Ông Pờ Dần Sinh ví von rằng Sín Thầu như một thiếu nữ cấm cung, cô độc, khao khát những thứ mới mẻ bên ngoài dù đơn giản chỉ là gói bột giặt hay que kem lạnh. Đàn ông không biết đến bia, phụ nữ không biết đến son phấn, trẻ con chẳng biết kẹo bánh, truyện tranh là gì. Trước đây, rừng Sín Thầu cọp, gấu nhiều đến mức thỉnh thoảng lại có người bị tát, bị vồ. Những tên suối, tên bản người Hà Nhì đặt đều gắn với những sự kiện có thật. Dốc bà cháu là nơi hai bà cháu đi nương bị hổ vồ, dốc ông gấu là nơi một người đàn ông bị gấu tát nhưng may mắn thoát chết, bản Suối Voi là nơi đàn voi rừng thường ra uống nước…

Trong cái gian khổ mà bây giờ nếu muốn kể phải mất một đêm trắng, ấn tượng nhất là những tấm lòng, sự hi sinh của anh bộ đội, giáo viên, anh công nhân mở đường đã “đánh thức” Sín Thầu. Cực Tây Tổ quốc bây giờ có nhà tầng, có tỷ phú, có người làm đến Bí thư huyện ủy Mường Nhé, có người đi học đại học dưới Thủ đô Hà Nội…

Đã quý là phải kết nghĩa

Người dân mổ lợn đón Tết. Ảnh: C.T

Dù đã có kế hoạch từ trước là lên đón Tết cổ truyền của người Hà Nhì trên đỉnh núi Khoang La San vậy mà tôi vẫn cứ như kẻ ngớ ngẩn lạc vào mê cung của những đêm xòe, chén rượu hay phong tục lạ mừng năm mới. Có cảm giác, tất cả cuộc sống, tình cảm của người Hà Nhì ở Sín Thầu đầu phơi hết ra. Người Hà Nhì ở Sín Thầu đã quý ai thì kết nghĩa. Xã kết nghĩa với đồn biên phòng, đồn biên phòng lại kết nghĩa với các trường học. Tất cả trở thành một khối đoàn kết, thống nhất.

Thiếu tá Nguyễn Mạnh Hùng, Chính trị viên đồn biên phòng A Pa Chải quê mãi tận Thái Bình nhưng rất am hiểu về Tết của người Hà Nhì. Anh cho biết, người Hà Nhì ở ngã ba biên giới ăn tết làm 2 lần. Lần thứ nhất bắt đầu vào ngày con rồng đầu tiên của tháng 10 âm lịch, kéo dài trong 5 ngày và kết thúc vào ngày con khỉ. Trong lần ăn tết thứ nhất này nhà nào cũng chỉ mổ lợn và làm bánh giầy để cúng tổ tiên. Lần ăn tết thứ hai bắt đầu vào ngày con rồng tiếp theo, khi ấy mới chính thức bước vào năm mới. Họ mổ gà và làm bánh trôi để cúng tổ tiên. Thời gian của lần ăn tết thứ 2 này kéo dài trong 3 ngày với nhiều lễ hội văn hoá truyền thống, những trò chơi dân gian.

Hôm chúng tôi đến, UBND xã Sín Thầu đang mổ bò để chuẩn bị Tết. Buổi chiều, mấy cán bộ xã kéo nhau lên thảo nguyên Tá Miếu. Họ chọn con bò to nhất, đẹp nhất rồi dắt về làm thịt đãi dân bản và khách thập phương. Tất cả các công đoạn, từ mổ thịt, chế biên đều do cán bộ xã tự làm để phục vụ dân bản. Rượu thịt đề huề, cán bộ xã phải đến tận từng nhà mời gia chủ. Vì người Hà Nhì đặc biệt coi trọng cán bộ chính vì thế, ngày tết đầu tiên phải được tổ chức ở UBND xã. Ăn uống no say, dân các bản nắm chặt tay nhau chung điệu xòe truyền thống của dân tộc mình. Giáo viên cắm bản, bộ đội biên phòng và cả chúng tôi cũng không được phép ngồi yên trước điệu xòe mê đắm lòng người. Chỉ có múa hát và uống rượu dưới ánh trăng.

Con đường độc đạo đến vùng đất Sín Thầu. Ảnh: T.G

Ngày tết thứ hai, ông Pờ Dần Sinh dẫn tôi đi một vòng để xem không khí tết của từng gia đình. Đó cũng là khoảng thời gian ông tận dụng để giải thích cho tôi những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào mình. “Trong Tết Hồ Sự Chà, bánh giầy là món không thể thiếu và cũng là lễ vật cúng tổ tiên vào đầu giờ sáng ngày tết đầu tiên. Nhà nào mổ con lợn to chứng tỏ năm vừa qua nhà đó làm ăn được, mùa màng bội thu. Thịt lợn được chế biến thành nhiều món ăn trong ngày Tết nhưng không thể thiếu món nộm thịt với vỏ của một loại cây rừng gọi là “Á Pé Khu Po”, vừa ngon vừa tăng cường sinh lực dẻo dai”, vị Bí thư Đảng ủy xã tâm sự.

Tôi may mắn được “xông đất” gia đình Lò Văn Minh, một giáo viên người Thái làm rể đất Sín Thầu. Lúc tôi vào gia đình Minh ở bản Tả Khố Cừ đã chuẩn bị đầy đủ cả. Chiếc “pín” lợn đực treo lủng lẳng ngoài cửa như muốn thể hiện rằng tết năm nay nhà Minh mổ lợn to. Việc cúng tổ tiên trong ngày tết của người Hà Nhì là do phụ nữ đảm nhiệm. Bàn thờ bên nội của người Hà Nhì được đặt ngay bên trên đầu giường ngủ của vợ chồng chủ nhà. Còn bàn thờ bên ngoại được đặt ở góc bếp. Bàn thờ chỉ là một chiếc giỏ đan bằng tre rất nhỏ hoặc 1 chiếc que cắm vào vách tường. Những ngày này, đàn ông có mỗi nhiệm vụ là uống rượu tiếp khách. Khách càng say thì gia chủ càng mừng, tình người càng đượm.

Chỉ mới đến được mỗi nhà Minh mà tôi đã phải phải uống hơn hai chục chén rượu. Chén trước chưa khà hết hơi men lại có người bắt tay mời uống tiếp. Không sao cả, càng say càng vui. Tết năm nay ở nhà Minh, ngoài chúng tôi còn đón thêm mấy vị khách từ bên kia biên giới. Một người đàn ông Lào và hai người Trung Quốc. Họ uống rượu, kể chuyện, trao đổi với nhau cách làm ăn, vui vẻ, đoàn kết, thân mật lắm. Người Hà Nhì quy định, ai đến sau “chào mâm” phải uống đủ ba chén rượu, bắt tay ba cái thật chặt, ai không uống được sẽ chịu hình phạt là ăn một xâu thịt mỡ.

Rời Sín Thầu khi mặt trời lên con sào. Cạnh gốc ngót rừng, những sơn nữ đứng địu con, nụ cười giòn tan sau nhịp tay vẫy vẫy. Chúng tôi chia tay người Hà Nhì sống trên đỉnh núi Khoang La San và hẹn ngày tái ngộ.

Cao Tuân