Tình trạng sụt giảm trẻ sơ sinh Canada ở mức trầm trọng và cách nước này đối mặt với khủng hoảng dân số là bài học cho Việt Nam

Tổng tỷ suất sinh hiện tại của Canada chỉ ở mức 1,4 trẻ trên một phụ nữ trong suốt cuộc đời, trong khi năm 1959, con số này là 3,9. Trong khi đó, dân số cần tỷ lệ sinh ít nhất là 2,1 lần sinh trên một phụ nữ, nhưng Canada đã không đạt ngưỡng này kể từ năm 1971. Điều này có nghĩa là số trẻ em được sinh ra không đủ để thay thế dân số hiện tại.

Theo một báo cáo của Viện Thông tin Y tế Canada (CIHI) tiết lộ rằng chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe tại Canada trong năm 2020 đã tăng gần 13%, chủ yếu do đại dịch COVID-19. Báo cáo của CIHI cũng cho biết, trong nhiều năm trước đại dịch, mức chi tiêu này đã tăng với tốc độ 4% hàng năm, cao hơn nhiều so với lạm phát.

Một thập kỷ trước, người cao tuổi chiếm 14% dân số Canada. Ngày nay, con số này là 18% và đến năm 2030 sẽ ở mức khoảng 23%. Đến lúc đó, tất cả những người thuộc thế hệ bùng nổ trẻ sơ sinh (những người sinh từ năm 1946 đến năm 1965) sẽ từ 65 tuổi trở lên.

Tiến sĩ Frances Woolley, giảng viên kinh tế của trường Đại học Carleton, cảnh báo tình trạng lão hóa dân số sẽ đặt ra những gánh nặng tài chính lớn cho chính phủ khi người già sẽ cần được chăm sóc y tế nhiều hơn và cần dịch vụ chăm sóc tại nhà nhiều hơn.

Không một chính phủ nào có thể giữ được vị thế về kinh tế và chính trị vốn có của mình, nếu như cư dân nước họ cứ ngày một già đi.

Có một số ý kiến lạc quan đã nhắc lại thời những năm sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, Chính phủ Canada vay nợ nhiều nhưng sau đó đã nhanh chóng đưa ngân sách trở lại trạng thái cân bằng, nhờ tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ và lãi suất thấp. Nhưng khi đó Canada là một quốc gia với dân số trẻ. Tuổi trung bình của dân số Canada vào năm 1950 là 27,7 tuổi, trong khi năm 2020 là 41,1 tuổi.

Ngân hàng Hoàng gia Canada (RBC) cảnh báo hỗ trợ và chăm sóc một số lượng lớn hơn những người cao tuổi sẽ là chủ đề chính của những năm 2020. Báo cáo của RBC cho biết, tỷ lệ giữa những người trong độ tuổi lao động với nhóm người già và trẻ em, sẽ giảm từ 2,3 năm 2010 xuống 1,7 vào năm 2030. Tất cả các cấp chính quyền sẽ cảm thấy áp lực do cơ sở thuế bị thu hẹp, báo cáo nêu rõ.

Tỷ lệ nợ/GDP của Canada trong năm 2020 đã vọt lên 118%. Với việc chính phủ liên bang và chính quyền tỉnh gia tăng nợ hàng năm, dư địa tài chính sẽ thu hẹp lại. Gốc rễ của vấn đề là tổng tỷ suất sinh đang ở mức thấp kỷ lục.

Tỷ lệ sinh thấp của Canada là lý do chính khiến Canada công bố Kế hoạch nhập cư giai đoạn 2021-2023, mục tiêu đặt ra là hơn 400.000 lượt nhập cư mới mỗi năm.

Nếu không có người nhập cư, Canada không thể tiếp tục tăng dân số và lực lượng lao động sẽ suy yếu với lượng người lao động ít hơn 9 triệu người sinh ra thời kỳ "baby boomer" của Canada, thế hệ này dự kiến sẽ đến tuổi nghỉ hưu chỉ sau 10 năm nữa. Các thông báo trong Conference Board of Canada cho biết những người nhập cư sẽ chiếm 100% sự tăng trưởng dân số cả nước từ năm 2034. Trong những tháng đầu năm 2020, nhập cư đã chiếm 82% sự gia tăng dân số của Canada.

Nghiên cứu này đã được trích dẫn trong thông báo về Kế hoạch nhập cư 2021-2023 của chính phủ liên bang. Mức độ nhập cư cao làm giảm tác động của quá trình già hóa xã hội, nhưng không thể đảo ngược nó.

Đại dịch COVID-19 bộc lộ những điểm yếu trong hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại Canada. Các viện dưỡng lão dựa vào những nhân viên phải làm việc quá sức, với mức lương thấp. Áp lực đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe dài hạn sẽ tăng lên khi những người thuộc thế hệ bùng nổ trẻ sơ sinh già đi.

Trong khi tuổi thọ ngày càng tăng, chất lượng cuộc sống không phải lúc nào cũng tăng theo. Canada có thể phải chứng một một tương lai mà ngày càng có nhiều người già yếu được đưa vào các viện dưỡng lão, nhận được sự chăm sóc không đầy đủ, ngay cả với chi phí không ngừng tăng.

Theo Global News, Canada cũng có nhiều chính sách hỗ trợ người dân sinh con và nuôi dạy con cái. Theo đó, gia đình có thu nhập từ 30.000 CAD/năm trở xuống (khoảng 300 triệu đồng), sẽ được hỗ trợ 6.400 CAD/năm (khoảng 106 triệu đồng). Từ đứa con tiếp theo, mỗi gia đình nhận được thêm tối đa 5.400 CAD (khoảng 90 triệu đồng).

Ngoài ra, nước này cũng có chính sách sinh sản, chăm sóc sức khỏe gần như miễn phí đối với công dân. Toàn bộ chi phí sinh sản, khám chữa bệnh sau sinh, cho cả người lớn và trẻ em đều được nhà nước chi trả.

Bên cạnh tổng tỷ suất sinh giảm mạnh thì tuổi làm mẹ lần đầu ở Canada cũng tăng.

Năm ngoái, tuổi trung bình của những bà mẹ lần đầu là 29,4, lớn hơn 6 tuổi so với tuổi trung bình của những bà mẹ lần đầu vào năm 1959 là 23,2.

Xu hướng này phổ biến ở các quốc gia khác, bao gồm cả Hoa Kỳ. Nó trùng hợp với sự gia tăng số lượng phụ nữ trong lực lượng lao động trong độ tuổi từ 25 đến 54, cũng như sự gia tăng ở phụ nữ có trình độ đại học.

Tỷ lệ phụ nữ trong lực lượng lao động tăng từ 22% vào năm 1950 lên 84% vào năm 2019, theo số liệu của Điều tra lực lượng lao động. Tỷ lệ phụ nữ có bằng đại học tăng gần gấp 3 lần từ 14% năm 1990 lên 40% vào năm 2019.

Sự phân bố số lần sinh theo tuổi của người mẹ cũng thay đổi trong 60 năm qua. Tỷ lệ sinh ở phụ nữ dưới 25 tuổi đã giảm đáng kể. Năm 1959, phụ nữ từ 20 – 24 tuổi có nhiều khả năng sinh con nhất (233,8 ca sinh trên 1.000 phụ nữ) và đến năm 2019, tỷ lệ sinh của nhóm này giảm xuống 31,8 ca sinh trên 1.000 phụ nữ. Năm 1959, 45% phụ nữ ở độ tuổi này sinh con lần đầu, trong khi năm 2019 là 14%.

Liên hệ với Việt Nam, nước ta đã duy trì được mức sinh thay thế, giữ được tổng tỉ suất sinh ở mức xung quanh 2 con/bà mẹ từ 2006 đến nay. Tuy nhiên, Việt Nam sắp phải trải qua giai đoạn dân số già từ 2026 - 2054 khi tỉ lệ người 65 tuổi trở lên chiếm từ 10 - 19,9%. Việt Nam cũng được xem là quốc gia có thời gian chuyển từ "già hóa dân số" sang "dân số già" vào nhóm nhanh trên thế giới, dự báo là 20 năm, trong khi Nhật Bản và Trung Quốc là 26 năm, Anh và Tây Ban Nha 45 năm...

Kết quả khảo sát mới nhất của Cơ Quan Hợp Tác Quốc Tế Nhật Bản - JICA cho thấy Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi sang một xã hội có nhiều người cao tuổi hơn ở giai đoạn phát triển kinh tế sớm hơn với thu nhập bình quân đầu người thấp hơn so với các quốc gia khác đã trải qua sự chuyển dịch tương tự.

Nói một cách khác, Việt Nam đang đối mặt viễn cảnh "già trước khi giàu", và nếu không có giải pháp hay chính sách khéo léo, nghiêm túc thì khó có thể đối phó hàng loạt thách thức đáng kể trong một hai thập niên tới.

Để đối mặt với tình trạng này, ngày 28/4/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 588/QĐ-TTg về việc phê duyệt "Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng, đối tượng đến năm 2030" trong đó có nhiều chính sách khuyến khích, hỗ trợ người dân sớm kết hôn, sinh con.

Thủ tướng yêu cầu bãi bỏ các quy định liên quan đến mục tiêu giảm sinh, tiêu chí giảm sinh con thứ 3 trở lên; rà soát, đề xuất sửa đổi các quy định không còn phù hợp với mục tiêu duy trì mức sinh thay thế, đặc biệt là các quy định xử lý vi phạm chính sách dân số hiện hành.

Thủ tướng yêu cầu bổ sung các chính sách hỗ trợ, khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ 2 con trên cơ sở phân tích các yếu tố. Hay việc khuyến khích cán bộ, đảng viên sinh đủ 2 con; các địa phương có mức sinh cao thì cố gắng không để sinh con thứ 3.

Mục tiêu của chương trình nhằm tăng 10% tổng tỷ suất sinh ở các tỉnh, thành phố có mức sinh thấp; giảm 10% tổng tỷ suất sinh ở các tỉnh, thành phố có mức sinh cao. Ngoài ra, chính sách này còn hướng đến việc đảm bảo chất lượng dân số, nguồn nhân lực, bảo đảm phát triển nhanh, bền vững đất nước.