Về Ngọc Tiên, xem đàn ông “đổi phận”

Lễ hội làng Ngọc Tiên. Ảnh: Minh Nhật

Thể hiện tài thao lược nuôi quân

Lễ hội làng Ngọc Tiên gồm rất nhiều nghi thức và trò chơi độc đáo, lý giải vì sao người làng Ngọc Tiên luôn háo hức chờ đón và phải tham dự rồi mới chính thức bắt tay vào công việc đồng áng hay đi làm ăn xa... Sau phần lễ gồm múa lân sư rồng, rước kiệu trang nghiêm và hoành tráng là phần chính hội với nhiều trò chơi hấp dẫn. Trong đó có cuộc thi đánh lửa thổi cơm, thao diễn lại tài thao lược nuôi quân của ông cha thuở xưa, theo tướng quân Hoàng Văn Quảng (thời Hậu Lê) đi đánh giặc bảo vệ quê hương đất nước. Điều đặc biệt là mâm cỗ thi này được thực hiện theo một chu trình từ A-Z và dựa vào sức người là chính. Phụ nữ ở làng Ngọc Tiên vẫn được coi là “sướng nhất vùng” vì cuộc thi hoàn toàn do nam giới thực hiện. Chính vì vậy mà trai làng Ngọc Tiên luôn nức tiếng là khéo léo. Ai lấy được trai làng Ngọc Tiên được coi là có “số hưởng” vì họ khá đảm đang trong vai trò “nam công gia chánh”.

Để chuẩn bị cho phần thi này, người dân đã phải lên kế hoạch và chuẩn bị trước đó nửa năm trời. Cuộc thi có 3 phần chính, gọi là địch thẻ (chạy từ chùa Ngọc Tiên ra đến đò Cựa Gà để lấy thẻ số thứ tự), địch thủy (cầm nậm nước chạy ra bến Cựa Gà, lội ra giữa dòng sông Ninh lấy đầy nậm nước) và địch hỏa (đánh lửa châm bếp).

Phần thi địch hỏa được coi là gay cấn, lôi cuốn không chỉ đối với người dự thi, dân làng mà còn cả với khách thập phương tham dự. Hàng năm, hội thi thu hút rất nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh đến tham dự để ghi lại khoảnh khắc đẹp mắt. Nghe nghệ sĩ hài Vượng râu - một người con của làng Ngọc Tiên kể về phần thi này mới thấy, người xưa nghĩ ra trò chơi không đơn thuần chỉ là trò giải trí, mà trong đó còn hàm chứa sự tài tình, khéo léo, ngoài sức người còn phải biết vận dụng quy luật của tự nhiên để mang lại chiến thắng.

Nghệ sĩ hài Vượng râu kể: "Việc đánh lửa chỉ diễn ra trong vòng chưa đến 1 phút, nhưng để đánh được lửa thì kỳ công vô cùng. Thanh tre để cọ lửa không phải là “tre thường” mà phải lấy từ cây tre chết bụi. Mang về ngâm nước rồi gác lên gác bếp hong trong vài tháng mới đạt. Còn bụi rơm để tiếp lửa cũng kỳ công không kém. Đó là bụi rơm được người dân dùng làm giẻ cọ chân mỗi khi đi làm nông về. Cọ lâu ngày nên túm rơm xơ ra. Sau đó đem vùi xuống bùn để hấp thụ khí phốt-pho. Sau đó mang phơi khô để chờ đến ngày mở hội thi. Phải có các công đoạn này thì khi đánh lửa mới nhanh lên".

Nhưng chưa phải hết, người chơi còn vận dụng độ khéo léo và cả kinh nghiệm được truyền đạt lại của người đi trước để có lửa nhanh nhất. 12 người thi của 6 giáp xếp thành hàng ngang, dùng thanh tre cọ thật nhanh, mạnh vào hai thanh tre đặt sẵn để tạo sức nóng. Lớp mùn trong quá trình cọ xát rơi ra, nóng và được coi là “tiền thân của lửa”. Người chơi nhấc mồi lửa ra khỏi thanh tre, vừa thổi vừa mồi vào túm rơm được chuẩn bị trước đó. Đội nào lên lửa trước, đốt được cờ lệnh sẽ chiến thắng. Người lập kỳ tích nhanh nhất chỉ trong vòng 30 giây nhưng có đội phải làm lại vì "căn" không chuẩn độ "non" hay "già" quá của mồi lửa.

Vì sao toàn đàn ông nấu cơm?

Trai làng Ngọc Tiên thi đánh lửa thổi cơm

Phần nấu cơm cũng "độc nhất vô nhị" không kém. Gạo phải được tuyển lựa 10 hạt như một và được nấu trong niêu đồng. Người chơi gánh chiếc cần trúc được uốn cong hình chữ S, vừa gánh vừa điều khiển lửa để nấu chín gạo. Ngoài cơm, mâm cỗ dâng Thành Hoàng làng, Phật, Thánh, Mẫu phải có đủ bốn loại bánh: Bánh ống, bánh bìa, bánh phong, bánh giáo. Một bát chè đường; quả bòng (quả bưởi), nậm rượu, đĩa xôi và đĩa trầu cau đều tăm tắp. Chè phải nấu sao cho “vuốt đuôi chuột”- tức là có độ sánh, dẻo. Bưởi phải "viên - đại -hảo" (tròn - to - đẹp). Bột để làm bánh phải được chính tay các đội giã chứ không dùng nguyên liệu có sẵn. Khi hoàn thiện, màu bánh và chất lượng phải đúng với mẫu của ông trưởng giáp mỗi đội đã làm trước đó.

Hỏi nghệ sĩ hài Vượng râu vì sao phần thi nấu nướng mà toàn đàn ông đảm nhiệm, phụ nữ không phải làm gì, anh cho biết: “Cuộc thi thực chất là phản ánh lại tài thao lược nuôi quân của tướng quân Hoàng Văn Quảng. Trên đường hành quân vốn không có nhiều thời gian nên phải vừa đi vừa nấu, mà tham gia đánh giặc thì chỉ có đàn ông. Sau này tái hiện lại, các cụ vẫn giữ nguyên tinh thần chỉ tuyển đàn ông tham gia. Phụ nữ còn bị "kiêng" không được đến gần”.

Vì sự độc đáo này mà dẫu cho cuộc sống nhiều lo toan biến đổi nhưng nhiều năm trôi qua, người làng luôn bảo nhau rằng: “Dù ai đi khắp ba miền/Nhớ ngày lễ hội Ngọc Tiên thì về/Dù cho bận rộn tứ bề/Rằm Giêng mở hội thì về Ngọc Tiên”.

Minh Nhật