Về nơi đẽo cày bằng xương… lươn: Khóc cười cùng làng nói khoác

Một cảnh trong phim hài "Tết Văn Lang cả làng nói phét". Ảnh: N.Thuyết

Món ăn tinh thần là...nói khoác

Nói về giai thoại ở Văn Lương, không thể bỏ qua câu chuyện lịch sử về vua Lý Nam Đế (Lý Bí). Năm 545, nhà Lương đem quân tiến đánh Giao Châu. Sau hai lần rút quân về Gia Ninh (nay thuộc Việt Trì, Phú Thọ) và hồ Điền Triệt (Vĩnh Phúc), Lý Nam Đế lui về động Khuất Lão của vùng đất Văn Lang rồi qua đời tại đây (vào năm 548). Sau đó, ông được mai táng tại gò Cổ Bồng, nơi thế đất rất đẹp. Ngày nay, trên gò đất này là đền thờ vua Lý Nam Đế mới được xây dựng rất trang nghiêm. Ở đây, tứ phía có thể ngắm nhìn khung cảnh rộng lớn của Văn Lương.

Ông Bùi Văn Phẩm, người nhiều năm sưu tầm tư liệu về quê hương cho biết: "Có một điển tích mang tính tâm linh lưu truyền tại Văn Lương. Trước đây, trên gò Cổ Bồng chỉ có một hộ dân sinh sống, nhưng sau này giãn dân thì nhiều gia đình đến ở, trong đó rất tình cờ có hai chủ hộ tên là Lý và Bí (một ở trục bên trái, một ở trục bên phải của đền). Cũng không thể nói lên điều gì, tuy chỉ là sự tình cờ nhưng cũng rất thú vị".

Nơi đây vẫn là một xã thuần nông nên vẫn còn mang nhiều nét hoang sơ, nghèo khó. Một vùng bán sơn địa nên dân cư khá thưa thớt. Vì vậy mà lớp thanh niên Văn Lương giờ đây sau khi tốt nghiệp phổ thông, nếu không tiếp tục đi học thì họ rủ nhau ra thành phố làm công nhân. Nếp sống đổi thay nhưng được cái, "đặc sản " nói khoác của quê hương vẫn luôn được truyền miệng từ đời này sang đời khác. Về điều này, ông Cù Minh Loan, Chủ tịch UBND xã Văn Lương chia sẻ, tiếng cười Văn Lang không phải là đóng hay diễn mà tự nhiên nảy sinh trong các buổi lao động, sản xuất hoặc những lúc giải lao, vui chơi... Còn lớp thanh niên giờ đây hầu hết đi làm tại các khu công nghiệp nên cũng ít có cơ hội tham gia. Đồng thời, các khu cũng có đội văn nghệ riêng và đến 18/11 hàng năm (Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc) thì lại tổ chức giao lưu với nhau, trong đó không thể thiếu "món ăn tinh thần" là thi văn nghệ về truyện cười Văn Lang.

Thiếu nói khoác là mất bản sắc Văn Lương?

Đền thờ vua Lý Nam Đế trên gò Cổ Bồng.

Truyện cười Văn Lang lấy yếu tố tếu, vui là chủ đạo. Ông Bùi Văn Phẩm (67 tuổi) kể cho chúng tôi nghe câu chuyện "Lại cái thằng hôm qua" làm ví dụ: Có tên trộm đi thám thính và quyết tối nay vào nhà ông bà Quýt vì lắm của, lại không có con. Đêm khuya, hai ông bà đang… vui “sản xuất” trong buồng thì tên trộm thò vào, đúng lúc bà vợ liên mồm “đấy, nó lại vào”. Hắn vội thụt đầu ra thì lại nghe tiếng “đấy nó lại ra”… Tên trộm sợ hãi tưởng nhà này thờ “ma xó” nên mới tinh thế. Hôm sau, hắn đóng giả làm người hoạn lợn đến nhà ông Quýt. Ông Quýt mặc chiếc quần đùi rộng, lại rách, chạy tồng tộc vào nên để hở “cái số ta” ra ngoài. Bà vợ ngượng quá, nói nhỏ với chồng. “Đấy, lại cái thằng hôm qua”. Tên trộm nghe thấy nên sợ quá mà “chạy mất dép”.

Tuy nhiên, lắm khi "tục" nói khoác cũng gây nên những câu chuyện dở khóc, dở cười. Bà Hán Thị Mỵ than thở rằng, nhiều lần bà phải “mất tiền oan” vì trò nói khoác của người làng. “Không ít lần, những người bán hàng rong như xoong, nồi, thúng, chậu… vào làng thì được chỉ dẫn: Cứ vào nhà bà Mỵ là bà ấy mua đấy, hoặc: Thấy bảo vừa nãy bà Mỵ muốn mua cái này đấy. Y như rằng, họ hỏi đến tận cửa nhà mình. Dẫu đã quen, nhưng nhiều lúc cũng ngớ người: Ôi bác, có phải nhà em bảo đâu".

Nói như nhà giáo Dương Huy Thiện, nhà nghiên cứu về văn hóa dân gian Văn Lang: Người dân Văn Lang nói khoác để cười, để quên đi những gian khổ, cơ cực. Nhưng cũng có lúc cười ra nước mắt hay khóc mà chẳng được, phải "nén giọt lệ và ghìm ngang tiếng nấc". Những lúc ấy, tiếng cười của họ cũng mang đầy tính châm biếm, lý sự.

Đến nay, dù qua lưu truyền và thất lạc, nhưng "chuyện phét" Văn Lang đã tập hợp được gần 200 truyện. Không ít nhà nghiên cứu, những người yêu văn hóa dân gian đã dày công sưu tầm nhưng việc biên soạn, in ấn thành sách, lưu trữ và phát hành vẫn còn vướng mắc, bởi chính quyền cho biết vẫn chưa có kinh phí. Vì vậy, cũng có người cho rằng, nếu không sớm hoàn thành biên soạn thì rất có thể "văn hóa nói khoác" của Văn Lang sẽ bị mai một.

Nông Thuyết – Ngọc Thi