“Xóm nổi” trên sông Hồng

Ông Lê Văn Núi người đã có hơn 70 năm bám trụ lại mảnh đất này kể: "Bãi bồi này như một con thuyền mủng, theo thời gian lúc thì dạt sang bên này sông, lúc lại dạt sang mé bên kia".

 

Nước sông Hồng chuyển cả một bãi bồi rộng lớn dịch đi dịch lại, lúc thì sát với đất Phú Thọ, cũng có lúc liền kề mé sông xã Cổ Đô, huyện Ba Vì, Hà Nội. Lúc này, thời điểm chúng tôi đặt chân đến thì bãi bồi tọa lạc ngay giữa sông Hồng. Chuyện thật như đùa. Đi ngược lại thời gian tìm hiểu mới thấy nhiều điều kỳ diệu mà sông Hồng đã mang đến với mảnh đất này, mà không phải ai cũng biết.

 

Trẻ con Tân Đức đã quen với việc tắm sông thay nước sạch.

 

Tròng trành bãi nổi

 

Lần theo lối mòn ra đến mom sông, đứng từ phía xóm Tân Tiến, xã Cổ Đô, huyện Ba Vì, ông Núi cho hay: "Ngày trước, người dân Cổ Đô muốn ra bãi nổi chỉ cần ngồi trên thuyền đẩy một con sào là sang đến nơi. Mùa cạn, có thể lội bộ mấy bước chân là ra đến bãi. Cái bãi này giống như có chân ấy, nó vẫn đang bị nước sông Hồng đẩy dạt sang bên kia".

 

Xóm chài nhỏ bé Tân Tiến, xã Cổ Đô nằm rất đỗi thanh bình nơi khúc sông được phù sa bồi đắp thành những bờ bãi mênh mông đẹp mê hồn. Tại đây, bãi nổi Tân Đức chia dòng sông làm hai nhánh. Theo những người dân Tân Tiến thì ngày trước, nhánh sông chính, nơi lưu lượng nước chính của sông Hồng là ở bên phía bờ bắc, bãi nổi Tân Đức nằm sát xóm chài này chỉ mấy con sào. Nhưng hiện tại, nhánh sông phụ ngày xưa ấy đang ngày một cách xa họ hơn.

 

Ông Núi kể, thuở ông còn nhỏ, xóm Tân Tiến và bãi nổi Tân Đức là một. Sau này khi bãi nổi bị nước "đẩy" ra giữa sông thì Tân Đức trở thành một "xã đảo" riêng, còn Tân Tiến về với Cổ Đô. Lâu nay, Tân Đức bị coi là một "xã đảo" nằm cô lập giữa sông Hồng. Những năm 1960 trở về trước, xã Tân Đức nằm sát bờ hữu sông Hồng (thuộc huyện Ba Vì, Hà Tây cũ) nhưng trải qua nhiều năm bị xói lở và bồi lấp, xã này dần dần bị "dạt" sang bên tả ngạn.

 

Bãi nổi Tân Đức có hình con cá (ảnh chụp từ Google Earth).

 

GS.TS Trần Trí Dõi, Khoa Ngôn ngữ học, Trường ĐH KHXH&NV (ĐH Quốc gia Hà Nội), người đã dày công nghiên cứu về lịch sử văn minh sông Hồng, khẳng định việc có sự dịch chuyển làm thay đổi lưu lượng dòng chảy của hai nhánh sông là có thật. Nhưng ông cũng khẳng định, đó là điều hết sức tự nhiên và không có yếu tố con người tác động. GS.TS Trần Trí Dõi cho hay: "Theo thời gian, bãi nổi lúc thì dạt sang bên này sông thuộc địa phận Sơn Tây, lúc lại dạt sang bên kia sông thuộc địa phận tỉnh Phú Thọ, lúc thì ở giữa sông. Tuy nhiên, sự dịch chuyển đó hết sức tự nhiên theo dòng chảy".

 

Sông Hồng đoạn chảy qua bãi nổi bị chia làm hai nhánh, rất nhiều người dân nơi đây cho rằng đó là nguyên nhân vì sao trước đây sông Hồng được gọi là Nhị Hà (Nhị là hai. Hai sông). Tuy nhiên GS.TS Trần Trí Dõi cho biết, sông Nhị Hà/Nhĩ Hà (tức là sông Nhị/Nhĩ) được giải thích là có từ thời nhà Minh chiếm đóng Đại Việt. Sách "Đại Nam nhất thống chí" dẫn lại "Đại Thanh nhất thống chí" ghi rằng: "Lại xét về tên Nhĩ Hà thì Hoàng Phúc nước Minh đắp thành Đại La, thấy nước sông chảy vòng quanh như hình cái vành tai, bèn đặt tên này". Qua lời ghi chép ấy có thể thấy cách gọi Nhị Hà/Nhĩ Hà là để giải thích đặc điểm "nước sông chảy vòng quanh như hình cái vành tai, chứ không phải để nói là hai sông".

 

Ông Lê Văn Núi: "Ngày trước chỉ cần lội bộ cũng sang được".

 

 

Bước xuống đò, chúng tôi vượt sông đến bãi nỗi Tân Đức. Cái rẻo đất hình con cá heo chông chênh tứ bề là nước được phủ một màu xanh ngút ngàn của cây cối. Nếu lần đầu đặt chân đến mảnh đất này, nhìn sông Hồng lúc hiền hoà, yên ả, khó ai có thể hình dung được người dân Tân Đức đã từng phải lao đao chạy trốn sự truy đuổi của hà bá 2 đến 3 lần trong một đêm.

 

Câu chuyện bên dòng sông Hồng của người lái đò trở nên bùi ngùi: "Tiếng là về Phú Thọ, bên đó đã có điện, đường, trường, trạm... từ A đến Z. Nhưng người bãi nổi này khi chết vẫn muốn được chôn ở Cổ Đô. Bởi ông bà nằm ở bên đó. Ấy vậy nên xảy ra việc tổ chức đưa tang người quá cố phải vượt sông ở cái mảnh đất này. Từ thuở bé, tôi đã được chứng kiến những đám tang chìm nổi trên sóng nước. Sống vất vả đã đành, khi chết đi, đến được nơi an nghỉ cuối cùng cũng không phải là chuyện dễ. Mỗi khi nhớ lại, ngẫm lại thấy có lỗi với người đã khuất. Nhưng biết làm sao được khi từ bao đời nay, đặc điểm của cái rẻo cát nổi ấy không có chỗ yên nghỉ cho người quá cố".

 

Đứng từ Tân Tiến nhìn sang bãi nổi giờ xa tít tắp.

 

Người lái đò cho biết thêm: Những gia đình nghèo có người mất, gia chủ ít nhất phải bỏ ra 500.000 đồng thuê đò đưa người chết chôn ở nghĩa trang xã Cổ Đô. Trời nắng ráo đã đành, ngày mưa to, nước lớn, nước mắt mặn chát hoà lẫn mưa nhạt nhoà rơi xuống dòng sông Hồng quánh đặc phù sa. Nén nhang không còn nghi ngút khói, bát cơm quả trứng cho người khuất cũng nhão nhoẹt. Đắng lòng người đi, kẻ ở". Ông lái đò cũng là người Tân Đức này tâm sự: "Ở Ba Vì chúng tôi lúc trước được ưu tiên hơn vì là... vùng sâu vùng xa, còn giờ là thành phố rồi, không còn được ưu tiên nữa. Giờ trong xóm có ai qua đời, vẫn cho về bên đó, chẳng gì ông bà mình cũng nằm cả bên sông mà. Sau này có về với tổ tiên, tôi cũng bảo con cháu đưa sang bên đó".

 

Nghề sống của người Tân Đức là chài lưới ven sông. Gặp phải đợt hạn hán lịch sử năm nay, đa số người dân đã phải ngược dòng đánh bắt xa bờ. Bà Lê Thị Sáu gõ chiếc tay chèo xuống kè đá lởm chởm kêu cành cạch, nói: "Anh thấy đấy, toàn đá thôi, có trồng được cây gì đâu. Dân chúng tôi đa số sống nghề chài lưới". Diện tích tự nhiên của Tân Đức là 450,08ha nhưng tuyệt nhiên không có mét đất nào cấy lúa được. Dân Tân Đức vẫn nói đùa với nhau là "người Ba Vì làm ruộng Phú Thọ". Cũng đúng thôi, bởi 25ha đất trồng lúa của người dân bãi nổi này trên thực tế thuộc về 3 xã Cao Xá, Tứ Xã, Vĩnh Lại của huyện Lâm Thao. Mà ruộng cũng đâu có gần, cách xa 5km nên người dân cũng chỉ trồng 2 vụ lúa. Vụ đông coi như bỏ vì cứ nghĩ đến cảnh đi bộ 5km chỉ để tưới nước cho đám ngô, khoai, sắn đã thấy bở hơi tai rồi.

 

Người Tân Đức vẫn sống bên sông, và cũng chưa thể một chốc bỏ đi chiếc thuyền, con đò. Chông chênh, khi dạt bên này khi bên kia bờ như chính mảnh đất này, con người ở đây làm lụng, chợ búa cũng phải đi đò nhưng sang bờ bắc, đến khi chết, hoặc giỗ chạp hương khói cũng phải đi đò nhưng lại chèo sang bờ nam.