Cúng bái rắn: Không giải thích được thì cho là… thần

Con rắn được người dân cho là rắn thần. Ảnh: TL.

Nhà nghiên cứu Trần Minh Hường, giảng viên Đại học Lao động xã hội TP HCM– một người có nhiều năm nghiên cứu về tín ngưỡng thờ rắn của người Việt Nam nhận xét: “Rắn là loài có sức ám ảnh mạnh mẽ với người Việt nên có thể, có những sự kiện liên quan đến rắn là người ta lại gắn nó với việc tâm linh. Tôi không lấy làm lạ vì điều này. Người Việt Nam vốn tò mò và hiếu kỳ nên khi thấy một việc lạ gì đó là kéo đến xem. Người ta từng kéo nhau đi xem một ụ mối đùn lên đấy thôi! Tôi chưa từng thấy việc hàng ngàn người đến tế lễ 1 con rắn sống bình thường  như ở Bắc Giang bao giờ. Tôi nghĩ, đó chỉ là vì người ta quá mê muội mà trở thành mê tín. Có lẽ những người tin vào chuyện đó đang bị khủng hoảng niềm tin nên mượn màu tâm linh để lý giải vào những chuyện bình thường”.

GS. NGND Mai Đình Yên, chuyên gia đầu ngành về động vật học Việt Nam cho biết, trong các nghiên cứu khoa học đã chỉ rõ, con người khi nhìn thấy loài rắn thường rất sợ hãi. Trong khi đó, ở loài rắn cũng có những khả năng tiềm tàng đặc biệt. Ở một số loài, ánh mắt nhìn tập trung của rắn có khả năng thôi miên, làm cho những con mồi bị nhũn ra, không còn khả năng kháng cự. Ngay với con người, khi gặp cái nhìn tập trung của loài rắn này cũng có thể bị ngất. Gặp rắn lạ, hiếm nên sợ quá đến nỗi bị ngất xỉu thì tưởng tượng ra sự thần thánh cũng là điều dễ hiểu. Đây chính là một phần căn nguyên khiến con người tưởng tượng ra những khả năng siêu nhiên của rắn.

Người dân đổ xô về cúng bái. Ảnh: TL

Không giải thích được thì cho là…thần!

Nhà nghiên cứu Trần Minh Hường cho rằng, với loài rắn có nhiều điều đặc biệt. Ông nói: “Đó là con vật mà có tới hàng trăm đền thờ trải từ Bắc vào Nam. Nhiều nước trên thế giới cũng có tục thờ rắn. Thờ rắn là một hình thái tín ngưỡng nguyên thủy, ra đời trong thời kỳ mà con người chưa tách mình ra khỏi tự nhiên, nhận thức về tự nhiên còn rất sai lầm. Tất cả sự nhận thức, phản ánh của con người đều thông qua sự hình dung, tưởng tượng. Nếu sự tưởng tượng của người cổ xưa luôn xuất phát từ hiện thực cũng như các vị thần thường bắt đầu với chính bản thân con người thì theo chúng tôi, các ý nghĩa biểu trưng của hình tượng rắn phần lớn chính là sự mô phỏng hiện thực tự nhiên này”.

Cũng theo ông Hường, tục thờ rắn là một trong những tín ngưỡng nguyên thủy của người Việt cổ. Xuất phát từ môi trường tự nhiên gắn với điều kiện sông nước, đầm lầy, hình tượng rắn đã được đồng hóa với nước, thủy thần và đi vào tâm thức dân gian từ rất sớm, thường gắn với tục thờ các vị thần tự nhiên. Trong quá trình phát triển của lịch sử, tín ngưỡng thờ rắn đã được khoác thêm nhiều lớp văn hóa và ít nhiều có biến đổi cho phù hợp với từng điều kiện mới. Trên thực tế, các ý nghĩa biểu trưng của rắn chủ yếu được hình thành bằng tư duy huyền thoại - tư duy chủ yếu tập trung vào những vấn đề siêu hình, bí ẩn của sự sống và cái chết... các vấn đề mà không phải lúc nào sự giải thích bằng logic khoa học cũng làm cho con người thỏa mãn.

Hoàng Phương