Cuộc dấn thân cho “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng”

Một cảnh trong phim “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng”. Ảnh: TL

“Chị Phụng” là ai?

Năm 2009, một gánh hát rong toàn những người đồng tính nam, người chuyển giới đã chấp thuận để một nữ đạo diễn nhập đoàn cùng đi khắp Tây Nguyên, những vùng sâu vùng xa Nam Bộ, Nam Trung Bộ…để quay phim cuộc sống của họ. Năm năm sau, bộ phim tài liệu mang tựa đề “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng” đã ra đời.

Nhân vật chính trong phim là “chị Phụng”, một người đồng tính nam ngoài 40 tuổi dành cả đời để lập đoàn diễn và dốc sức bảo vệ nó đến cùng khi trong mình đang mang trọng bệnh. 35 con người, dưới sự dẫn dắt của “chị Phụng”, ban ngày thì sống vật vờ tạm bợ trong những túp lều, ban đêm đắp lên người đủ thứ áo xống, kim sa, son phấn rẻ tiền để biểu diễn. Vài chục năm về trước, những gánh hát kiểu này khá phổ biến ở các đô thị lớn tại miền Nam nhưng hiện nay, ước tính chỉ còn khoảng 100 đoàn và bị đẩy lùi về các vùng xa xôi hẻo lánh vì không cạnh tranh được trước các làn sóng biểu diễn mới, hiện đại ở đô thị.

Chia sẻ về những ngày tháng nhập cuộc cùng gánh hát rong, đạo diễn Nguyễn Thị Thắm tâm sự: “Tôi đã gần như hòa nhập với cuộc sống của họ suốt hơn 1 năm. Cũng có rất nhiều người hỏi sao lại chọn đề tài về họ, tôi đã trả lời là tôi không chọn họ mà vì họ là cả một cộng đồng, là những người mà sau này tôi quan tâm nên đó là cuộc phiêu lưu với một chút lãng mạn, là niềm hứng thú giúp tôi khởi động, trải nghiệm dự án này”.

“Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng” là câu chuyện buồn nhưng không sa vào bi lụy hay “thương vay khóc mướn, nó đầy ắp hơi thở cuộc sống”. Thậm chí, lời thoại, hành động của nhân vật đôi lúc còn khiến người xem bật cười vì họ đã sống quá lâu trong đau khổ, tuyệt vọng nên đành xem như một trò đùa số phận. Ở đó, những số phận bất hạnh chỉ biết nương tựa vào nhau trước sự tò mò, kỳ thị bủa vây quanh mình. Ngoài nhân vật “chị Phụng”, người xem còn bị ám ảnh bởi nhiều nhân vật khác trong phim đang “sống mòn” vì sự tàn tạ, xuống cấp về sức khỏe, dung nhan, tài nghệ…

Một câu chuyện cảm động khác đằng sau bộ phim này là vài tháng sau khi đóng máy, “chị Phụng” và một người khác trong gánh hát rong này đã qua đời vì AIDS. “Khi tôi đang ở Pháp thực hiện hậu kỳ phim thì nghe tin buồn này. Tôi ngồi dựng phim và quẩn quanh mãi với hình ảnh của họ. Tôi đã bước vào cuộc sống ấy nên tôi quyết tâm phải hoàn thành bộ phim, phải chuyển tải một cách chân thực nhất cuộc sống của họ”, nữ đạo diễn ngậm ngùi.

“Tôi đã lơ ngơ khi quay về thực tại”

Đạo diễn trẻ Nguyễn Thị Thắm. Ảnh: TL

Xem “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng”, có thể nhiều khán giả sẽ đánh giá kiểu làm phim này không khó, vì đơn giản chỉ là ghi lại hiện thực. Tuy nhiên, đối với phim tài liệu, việc nắm bắt hiện thực luôn cần đến tài năng, sự nhạy cảm để chọn ra phân đoạn tốt, điểm nhấn đặc biệt. Đạo diễn Nguyễn Thị Thắm đã làm được điều đó.

Quá trình nhập cuộc quên mình cùng sự bình tĩnh đã giúp nữ đạo diễn không bị ngợp trước hiện thực diễn ra. Cô ghi lại được những chi tiết đắt giá, những lời thoại gan ruột gần như không có vỏ bọc che giấu, đề phòng nào từ các nhân vật. Từ 70 giờ quay, nữ đạo diễn đã làm việc cẩn trọng để rút lại còn 86 phút trên phim. Thế nhưng, điện ảnh vốn là cuộc chơi nghiệt ngã, vượt qua được những khó khăn, nữ đạo diễn 8x lại đối diện với áp lực về kinh phí cùng sự ra đi vĩnh viễn của hai nhân vật chính trong phim.

“Tôi cứ đắm chìm trong bộ phim một thời gian dài và khi phim xong tôi rơi vào một trạng thái mà người ta gọi là trống rỗng. Đóng máy về lại TPHCM, tôi thấy như mình bị lơ ngơ, không xác định được vị trí mình đang ở đâu. Thậm chí, khi không quay nữa tôi vẫn cứ vác máy trở lại gánh hát, vẫn sống với cảm xúc lúc quay”, đạo diễn Nguyễn Thị Thắm giải thích về trạng thái cảm xúc của mình.

Tính hiện thực, nhân văn trong “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng” đã mang đến cho khán giả niềm xúc động mạnh mẽ cũng như lòng ngưỡng mộ về sự dấn thân quyết liệt của nữ đạo diễn bộ phim. Tự nhận mình mang bản tính hoang dã do ảnh hưởng từ những năm tháng sống ở rừng, từng trốn nhà đi làm thuê kiếm tiền, Nguyễn Thị Thắm hài lòng với con đường làm phim độc lập. Lựa chọn ấy mang đến cho cô cảm giác được trở lại là chính mình với quãng đời vốn có.

Khi phim được công chiếu rộng rãi, nhiều người hỏi nữ đạo diễn có mong muốn gì cho cuộc đời các nhân vật, cô trả lời thành thực: “Tôi không trả lời được câu hỏi đó! Tôi chỉ mong những nơi họ đến biểu diễn, có nhiều khách đến xem và quý mến họ”.

Nữ đạo diễn, nhà phê bình Việt Linh gọi bộ phim tài liệu “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng” là “chuyến đi đầu tiên” của Thắm. Bởi đây là dự án phim độc lập đầu tay của Nguyễn Thị Thắm sau thời gian tham gia các khóa học và thực hiện công việc dựng phim của Hiệp hội Điện ảnh Varan tổ chức tại Việt Nam. Với bộ phim này, nữ đạo diễn trẻ đã có được hành trình dài đến nhiều nước trên thế giới, từ Đông Nam Á đến Mỹ, châu Âu.

“Nhìn lại hành trình dài làm phim nhưng với tôi, khoảng thời gian được sống và theo gánh hát rong của “chị Phụng” là thời gian ý nghĩa và hạnh phúc. Nó khiến tôi trưởng thành hơn rất nhiều, các nhìn nhận về nội tâm qua vẻ bề ngoài của con người cũng khác đi, nhân văn và vị tha hơn”, đạo diễn Nguyễn Thị Thắm chia sẻ.

Lữ Mai