Để hội nhập sâu hơn

Hội nhập sâu hơn nghĩa là xác lập vị trí tối ưu hơn của đất nước trong thế giới hiện đại.

Thời đại mà chúng đang sống là thời đại của toàn cầu hoá. Toàn cầu hoá nghĩa là các quá trình của đời sống kinh tế và xã hội của loài người gắn kết chặt chẽ với nhau trên phạm vi toàn thế giới. Một chiếc máy bay, một chiếc ô tô có thể được lắp ghép từ những linh kiện do các công ty của hàng trăm nước sản xuất. Và một nước có thể trở nên giàu có không hẳn vì biết sản xuất cả chiếc máy bay hay cả chiếc ô tô, mà chỉ vì biết sản xuất rẻ nhất và tốt nhất một bộ phận hoặc một số bộ phận nào đó của chúng. Hãng Magna của Canada không sản xuất bất kỳ một chiếc ô tô nào cả, nhưng không hãng sản xuất ô tô danh tiếng nào của thế giới lại không phải mua linh kiện của Magna. Magna nổi tiếng và hùng mạnh chỉ vì biết sản xuất những linh kiện nói trên rẻ nhất và tốt nhất. Như vậy, chuyên môn hoá sâu sắc là bản chất của toàn cầu hoá.

Nếu quá trình sản xuất kinh doanh phân chia thành những công đoạn gắn chặt với nhau trên phạm vi toàn thế giới thì nó cũng tạo ra các chuỗi giá trị gắn chặt với nhau trên phạm vi toàn thế giới. Hội nhập với thế giới nghĩa là đảm nhậm một hoặc một số mắt xích trong các chuỗi giá trị đó. Thách thức đặt ra ở đây là: làm sao tham gia các quá trình nói trên một cách khôn khéo nhất để tận dụng cơ hội và giảm thiểu thách thức của toàn cầu hoá. Đối với ô tô, chẳng hạn, thì chúng ta cần tham gia công đoạn gì của chuỗi giá trị? Thực tế, chúng ta đang đảm nhận công đoạn lắp ghép các linh kiện, công đoạn có ít giá trị gia tăng nhất. Công đoạn này hiện nay có thể giải quyết được một số việc làm, nhưng về lâu về dài sẽ là cuộc chiến vô vọng với những con rô bôt công nghiệp.

Muốn vượt qua thách thức nói trên của thời đại, chúng ta phải nhanh chóng tìm ra chỗ đứng tối ưu của mình trong quy trình sản xuất và dịch vụ toàn cầu. Nhưng đối với nước ta đó là khâu nào? Khâu nào thì khó có thể trả lời ngay được. Chỉ có điều duy ý chí chắc chắn sẽ không phải là một câu trả lời. Và lắp ráp cũng chắc chắn không phải là một câu trả lời cần lựa chọn.

Toàn cầu hoá còn có nghĩa là các dòng tư bản tài chính, tư bản tri thức và tư bản xã hội (có người còn gọi là các dòng vốn tài chính, vốn tri thức và vốn xã hội) được luân chuyển trên phạm vi toàn cầu. Cùng với sự luân chuyển của chúng là những cơ hội về việc làm, về tăng trưởng và thịnh vượng. Tuy nhiên, chúng có thể được luân chuyển đến mà cũng có thể bị luân chuyển đi. Trong trường hợp thứ hai, khủng hoảng kinh tế-xã hội là rất khó tránh khỏi. Chúng đồng thời cũng có thể mang đến sự chênh lệch nhanh chóng về phát triển và từ đó cũng là sự chênh lệch nhanh chóng về  giàu có. Làm thế nào để các nguồn lực của thế giới đổ vào nước ta là một chuyện, làm thế nào để chúng mang lại sự thịnh vượng công bằng cho mọi người Việt lại là một câu chuyện khác. Và điều quan trọng là chúng ta phải xử lý thoả đáng được cả hai câu chuyện này.

Về câu chuyện thứ nhất, sự luân chuyển của các dòng tư bản phụ thuộc vào môi trường kinh tế, xã hội và thể chế của một nước. Môi trường kinh tế, xã hội và thể chế của các nước khác nhau là rất khác nhau. Vì vậy, các dòng tư bản nói trên cũng luân chuyển rất khác nhau đến những nước khác nhau.

Hiện nay, tất cả các nước, bất luận nước nào, đều tìm cách để làm sao các dòng tư bản tài chính, tri thức và xã hội đổ vào nước mình ngày càng nhiều hơn. Cuộc cạnh tranh ở đây là làm thế nào để có được một môi trường kinh tế, xã hội và thể chế thuận lợi để thu hút các nguồn lực của thế giới. Quy chế thành viên của WTO và hệ thống luật lệ theo chuẩn của WTO là phần cấu thành quan trọng của một môi trường như vậy. Ngoài ra, sau một năm gia nhập WTO, chúng ta cũng đã nhận thức rõ hơn những điều kiện quan trọng khác nữa. Trước hết, đó là việc cần khắc phục nhanh chóng các nút thắt cổ chai của nền kinh tế. Nút thắt cổ chai đầu tiên là cơ sở hạ tầng kém phát triển (cơ sở hạ tầng giao thông, điện, nước…). Nút thắt cổ chai thứ hai là nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu (lực lượng lao động được đào tạo và có chất lượng cao). Nút thắt cổ chai thứ ba là các thiết chế chậm được đổi mới.

Về câu chuyện thứ hai, công bằng chỉ có thể đạt được trong một môi trường dân chủ.      

Mở rộng dân chủ, đặc biệt dân chủ cơ sở là rất quan trọng để bảo đảm quyền lực cho mọi người dân, nhờ đó mà người dân có được tiếng nói của mình trong việc phân chia “miếng bánh” thịnh vượng đang được tạo ra ngày một to lớn  hơn. Năm 2007 vừa qua, GDP của nước ta đạt mức kỷ lục 8,44%. Tuy nhiên, với lạm phát gia tăng, số người trở nên khấm khá hơn nhờ “miếng bánh” đó liệu có được nhiều hơn lên? Làm sao để tránh được thực trạng “một người ăn một con gà và một người đứng nhìn tạo ra mức bình quân là mỗi người được ăn nửa con gà”. Chính vì vậy, mở rộng dân chủ sẽ là không thể thiếu để bảo đảm rằng cái sự nhiều hơn và sự công bằng hơn có thể gắn liền với nhau trong quá trình phát triển.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng