eMagazine

Những ngày đầu tháng 11, chúng tôi ngược về vùng quê quan họ Bắc Ninh để gặp Phạm Văn Đăng (sinh năm 1991) – điều dưỡng viên của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Bắc Ninh số 1. Người được đồng nghiệp ví như 'ngọn lửa ấm' giữa hành trình thầm lặng gắn bó với người bệnh HIV. Gặp Đăng, chúng tôi mới thấm câu hát "người Bắc Ninh vốn trọng chữ tình" là bởi ở anh có sự hiền hòa, chân thành, thấu hiểu cùng tấm lòng nhân ái mà khiến người đối diện thấy tin cậy lập tức khi vừa tiếp xúc.

Chúng tôi gặp Đăng khi anh đang cần mẫn tư vấn cho người bệnh. Suốt hơn thập kỷ qua, anh làm điểm tựa lặng lẽ cho hàng trăm người bệnh HIV, đồng hành với họ từ những giây phút đầu sợ hãi khi biết mình bị bệnh cho đến khi tìm được hy vọng sống.

Với một con người chân chất, thật thà và khiêm nhường như Đăng, công việc dường như đã là hơi thở của cuộc sống. Nhóm phóng viên thay nhau tâm sự, mong anh kể nhiều hơn về công việc của mình, nhưng anh chỉ cười hiền, ngại ngùng e dè của một người quen cho đi hơn là nói về bản thân.

Phải mất một hồi rất lâu, khi nhắc đến những thân phận người bệnh còn vất vả đấu tranh trong "cuộc chiến HIV", điều dưỡng trẻ dường như được thông "mạch ngầm" cảm xúc. Câu chuyện trong suốt quãng đời làm nghề của anh mở ra đầy dung dị mà giàu nhân văn. Từ giây phút ấy, nhóm phóng viên chúng tôi đã được lắng nghe, ghi lại từng chi tiết nhỏ đủ chạm tới lòng người và càng hiểu hơn công việc của những cán bộ y tế đang từng ngày thắp "ngọn lửa sống" cho người HIV.

Phạm Minh Đăng chia sẻ, có thể chính nghề đã chọn anh và nhờ nghề, anh mới có cơ duyên gặp những con người đặc biệt. Cũng qua đó, nghề đã dạy anh lòng kiên nhẫn, tình yêu thương và sự thấu hiểu với những con người không may mang trong mình căn bệnh thế kỷ. Đặc biệt là những phận đời LGBT mang mầm bệnh có H. Với người trong cộng đồng MSM - quan hệ tình dục đồng giới, anh được xem là "người bạn" thân thiết để họ tâm sự, tìm lại niềm tin sống giữa những ngày tưởng chừng không có đường lui khi biết mình bị HIV.

"Làm điều dưỡng cho người bị HIV/AIDS không đơn thuần chỉ là thăm khám, cấp phát thuốc mà còn là hành trình kết nối, hỗ trợ vì cộng đồng dễ bị tổn thương" – nam điều dưỡng kể về công việc của mình một cách nhẹ nhàng, dung dị.

Theo chia sẻ của Đăng, trước đây, nhóm người nghiện chích ma túy và mại dâm là đối tượng chính của dịch HIV. Nhưng hiện nay, nhóm có nguy cơ lây nhiễm cao nhất lại là cộng đồng MSM – một nhóm khá khép kín. Để họ cởi mở chia sẻ là cả một quá trình, không hề dễ dàng. Nhiều người trong số họ vẫn che giấu tình trạng sức khỏe, xu hướng tính dục vì sợ bị kỳ thị. Phải mất một thời gian dài kiên nhẫn, có khi cả năm hoặc hai năm xây dựng được sự tin tưởng, thân thiết qua những lần họ tới khám định kỳ, người bệnh mới bắt đầu chia sẻ về xu hướng tính dục của mình.

"Tôi phải nhờ đến các nhóm Zalo, mạng xã hội hoặc đồng đẳng viên là những người trong chính cộng đồng ấy. Để họ có thể liên hệ hỗ trợ khi cần thiết, tôi chia sẻ số điện thoại cá nhân. Dù vậy, không ít trường hợp biết chắc chắn mình có yếu tố nguy cơ nhưng vẫn không thừa nhận, thậm chí nói sai lệch về bạn tình, gây khó khăn cho việc tư vấn phương pháp dự phòng phù hợp đúng. Hiệu quả phòng bệnh sẽ không đạt khi tư vấn sai. Khi ấy, mình lại kiên nhẫn để tư vấn" – Đăng nói.

Những lời từ chối, hiểu nhầm… cũng đã quá quen thuộc với Đăng trong suốt hành trình ấy. Nhưng rồi anh vẫn "dấn thân" để giúp cho những người nhiễm HIV phát hiện tình trạng bệnh và tiếp cận điều trị sớm. Để xây dựng lòng tin, Đăng phải trở thành một người bạn thân thiết thực sự của họ. Anh tham gia vào nhóm Zalo, Facebook kín chỉ dành cho thành viên trong cộng đồng MSM. Bản thân phải thường xuyên trò chuyện, chia sẻ thông tin, đăng tải bài viết về điều trị dự phòng PrEP là "lá chắn" giúp ngăn ngừa lây nhiễm HIV.

Ở đó, mọi người chia sẻ cởi mở về sức khỏe tình dục, nhưng cũng không ít người lợi dụng để tìm mối quan hệ riêng tư. Vì vậy mà có những tình huống đầy bi hài xảy ra. "Có lần tôi vừa đăng bài giới thiệu về PrEP, chỉ ít phút sau có tài khoản lạ nhắn tin làm quen, muốn gặp riêng… rồi còn gửi cả ảnh nhạy cảm. Không chỉ một lần, có hôm đang làm việc, chuông điện thoại đổ, màn hình hiện lên là những tin nhắn khiến mình thấy đỏ mặt. Họ cứ nghĩ mình là người trong cộng đồng nên gạ gẫm thẳng thắn. Có người nhắn cả đêm, nói toàn những chuyện tế nhị" – Đăng kể, giọng vừa ngượng ngùng vừa có chút hài hước.

Ngày chưa lập gia đình còn sống chung với bố mẹ, những tin nhắn, hình ảnh nhạy cảm và lời "gạ tình" thường xuyên ở trong nhóm cộng đồng mà anh tham gia để tuyên truyền đã khiến người thân phải lo lắng. "Bố mẹ thấy con trai suốt ngày gọi điện, toàn người lạ là nam giới nhắn tin lúc khuya thì lo lắm. Nhiều lần còn mắng rằng 'Suốt ngày chỉ thấy con trai gọi điện, nhắn linh tinh?'" – Đăng tiết lộ góc khuất của nghề.

Thời gian đầu cũng bối rối, ngại ngùng, nhưng rồi Đăng học cách đối mặt và thẳng thắn giải thích vai trò của mình và dần được người thân ủng hộ. Đến giờ khi đã có một tổ ấm riêng, anh bảo may mắn là có người vợ thấu hiểu, sẻ chia công việc với mình.

"Mỗi lần bị gạ vậy, thay vì khó chịu, tôi hiểu đấy là bản năng của họ. Tôi chỉ nhẹ nhàng từ chối, nói rõ mình là cán bộ y tế vào nhóm để cung cấp thông tin sức khỏe và hướng họ đến cơ sở y tế. Quan trọng là mình biến sự hiểu lầm thành cơ hội để tiếp cận họ, tư vấn cho họ đến cơ sở để được hỗ trợ về PrEP giúp giảm nguy cơ lây nhiễm. Những người gạ gẫm sau đó hoặc im lặng hoặc quay ra hỏi về PrEP thật" - Đăng nhớ lại. 

Nhắc về cơ duyên đến với công tác phòng, chống HIV/AIDS, Đăng cười hiền nói: "Tự dưng nghề chọn mình chứ mình đâu có biết mà chọn!". Năm 2014, sau khi tốt nghiệp Y sĩ đa khoa, anh nhận quyết định công tác tại Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS tỉnh Bắc giang (nay là CDC Bắc Ninh số 1).

Ngay ngày đầu đi làm với Đăng cũng đã trải qua một cú sốc nhẹ. Anh kể, khi hỏi đường đến với Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS, người dân vừa nghe đến chữ "HIV" liền vội xua tay: "Úi giời ơi, em không biết HIV đâu!". Câu trả lời ấy khiến anh thoáng chột dạ, không hiểu vì sao người ta lại sợ hãi đến vậy.

Những ngày đầu tiên, anh cũng cảm thấy lo lắng, bỡ ngỡ. Nhưng qua các khóa đào tạo bài bản, kiến thức y học thay thế cho nỗi sợ mơ hồ, anh nhận ra HIV không dễ lây truyền như nhiều người vẫn tưởng.

"Khi hiểu rõ cơ chế lây truyền, thuốc điều trị và tiếp xúc với bệnh nhân hàng ngày, tôi thấy công việc cũng bình thường như các chuyên khoa khác. Chỉ khác là người bệnh HIV cần được cảm thông và yêu thương nhiều hơn. Bản thân họ cũng đâu có muốn vậy. Mình không e ngại mà chỉ thấy thương khi thấy nhiều người trong cộng đồng khát khao được là chính mình" - anh chia sẻ.

Sự đồng cảm ấy cũng đã làm cầu nối giúp anh và các đồng nghiệp phá vỡ bức tường "phòng thủ" của người bệnh. Sự kiên nhẫn, chân thành theo thời gian đã khiến người bệnh từ sự e dè, giấu diếm dần mở lòng và coi cán bộ y tế như những người bạn thân thiết để sẻ chia. Việc điều trị cho người bệnh nhờ đó đã hiệu quả hơn. Khi ấy, anh bảo càng cảm thấy thêm yêu nghề và tự hào vì được góp phần giúp đỡ, chăm sóc những người bệnh đặc biệt này. 

Gắn bó nhiều năm với những người bệnh HIV đang lấy thuốc ở cơ sở, Đăng không chỉ nhớ mặt, nhớ tên mà còn nhớ cả câu chuyện của từng bệnh nhân. Đằng sau mỗi người bệnh đến đây là cả những câu chuyện riêng cùng nỗi đau và hi vọng sống. Với anh, họ không phải là "ca bệnh" mà là những con người đang tìm lại niềm tin vào cuộc sống.

Anh kể, có một bệnh nhân trẻ thuộc cộng đồng MSM lúc đầu rất e dè và sợ hãi. Anh kiên nhẫn trò chuyện, động viên, hướng dẫn từng bước. Vài tháng sau, cậu ấy đã ổn định điều trị, vui vẻ và tự tin hơn. "Cứ tới cổng trung tâm, nhìn thấy tôi là cậu ấy lại gọi toáng lên: 'Anh Đăng ơi!', rồi chạy vào ôm chầm lấy. Những khoảnh khắc như này khiến mình cảm thấy mọi vất vả đều tan biến" – Đăng xúc động nói.

Giờ đây, chính chàng trai ấy đã trở thành đồng đẳng viên, giúp kết nối nhiều người khác đến xét nghiệm và điều trị. Đó cũng là điều khiến cho Đăng thấy thêm yêu công việc của mình hơn, khi bệnh nhân không chỉ được cứu chữa mà còn trở thành người truyền cảm hứng cho cộng đồng.

Đã có trường hợp bạn trẻ MSM ngày đầu nhận kết quả dương tính, từng nghĩ quẩn vì thấy cuộc sống tăm tối. Nhưng khi được anh cùng các đồng đẳng viên động viên, đã thức tỉnh và đồng ý tham gia điều trị.

Rồi có bệnh nhân ban đầu đến trong tình trạng rất yếu, bị lao nặng, phải có vợ dìu đi. Sau khi được tư vấn điều trị lao kết hợp ARV, chỉ vài tháng sau, sức khỏe đã hồi phục, họ có thể tự đi lại, làm việc bình thường. "Những thay đổi như thế khiến mình có thêm động lực. Mỗi người được cứu là một câu chuyện của nghị lực và niềm tin" – anh xúc động chia sẻ.

Người bệnh đến với anh không chỉ là ở trong nhóm MSM mà còn cả nhóm nghiện chích ma túy, trẻ em nhiễm HIV… Trong công tác tư vấn và điều trị HIV cho nhóm người bệnh này cũng là cả một hành trình gian nan với những cán bộ y tế tuyến cơ sở như anh Đăng.

Anh Đăng cho biết, với nhóm bệnh nhân nghiện chích ma túy, nhiều cán bộ phải đối diện với những tình huống căng thẳng. Bệnh nhân hoặc người nhà thường có thái độ bất hợp tác, chửi bới, gây sự, có lúc họ dọa đánh và dọa "gặp mặt" cán bộ y tế. Áp lực tâm lý đè nặng, nhưng vẫn phải bám sát bệnh nhân để cho họ tuân thủ điều trị.

Ở nhóm trẻ nhiễm càng xót xa hơn. Nhiều em không còn bố mẹ; có em mẹ mắc bệnh tâm thần, bố bỏ đi làm ăn xa; có em còn người thân nhưng không ai đủ điều kiện hay sẵn sàng đồng hành trong điều trị. Vì không có ai đưa đi lấy thuốc đúng hẹn, không có ai giám sát việc uống thuốc đúng giờ nên dễ thất bại trong điều trị, thậm chí kháng thuốc.

Để hỗ trợ cho người bệnh HIV không chỉ là phát thuốc hay xét nghiệm định kỳ…, các cán bộ y tế cơ sở như Đăng gõ cửa từng nhà, gọi từng cuộc điện thoại, nhắc từng liều thuốc. Và nhiều khi cũng phải trở thành "người nhà" bất đắc dĩ của bệnh nhân. Trường hợp hai mẹ con chị N.T.T mà điều dưỡng Đăng đang hỗ trợ là vậy.

Chị bị bệnh tâm thần lúc tỉnh lúc mê, con gái sinh năm 2021. Nhà chị hoàn cảnh khó khăn lại ở xa nên mỗi lần lên cơ sở lấy thuốc là phải đi nhiều chặng, tốn kém. Bởi vậy, bà ngoại thường phải đợi có tiền trợ cấp thất nghiệp mới đưa hai mẹ con chị T đi. Nhiều tháng, việc uống thuốc của hai mẹ con chị gần như không đều. Lúc mẹ quên, lúc bà mệt không kịp theo dõi. Chính vì vậy, năm 2024, xét nghiệm tải lượng vi rút của cả hai đều cao, nguy cơ kháng thuốc rất lớn. Anh đã chọn cách trở thành "người nhà" để đồng hành cùng họ.

Tháng nào không làm xét nghiệm, anh chủ động gọi cho bà để hẹn mang thuốc cho hai mẹ con về nhà, nhắc họ từng liều thuốc. Đến kỳ xét nghiệm lại chở mẹ con chị tới cơ sở làm xét nghiệm rồi lấy thuốc. Nhờ vậy mà hai mẹ con đã không bị gián đoạn điều trị, đáp ứng tốt hơn. Ngày mới vào điều trị, hai mẹ con còn phát hiện mắc giang mai. Anh cũng liên hệ với dự án AHF để xin hỗ trợ điều trị. May mắn hai mẹ con đều được điều trị kịp thời.

Trước khi chia tay, chúng tôi hỏi điều mà anh mong muốn nhất. Giọng anh Đăng bỗng chùng xuống nói: "Công việc không hề màu hồng, nhưng tôi tự hào vì được góp phần giúp đỡ người bệnh. Tôi chỉ mong mọi người hãy bớt kỳ thị, mở rộng vòng tay để những người nhiễm HIV được sống khỏe, sống hạnh phúc. Kỳ thị là rào cản lớn nhất khiến người bệnh giấu mình, không dám đi xét nghiệm, không dám điều trị, từ đó làm tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng".

Theo anh, HIV không lây qua tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm nhau hay dùng chung chén đũa. Sự sợ hãi và kỳ thị xã hội chỉ khiến người bệnh thu mình lại, làm cho virus có cơ hội phát triển và lây lan. Người nhiễm HIV hoàn toàn vẫn có cuộc sống bình thường nếu được điều trị bằng thuốc kháng virus (ARV) và tuân thủ điều trị.

Chỉ sau vài tháng điều trị là sẽ đạt được tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện. Tải lượng vi rút dưới 200 bản sao/mL máu, người nhiễm HIV sẽ không có khả năng lây truyền HIV sang người khác qua quan hệ tình dục, còn gọi là K = K (Không phát hiện = Không lây truyền). Việc mở rộng tiếp cận thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) cũng góp phần kiểm soát nguy cơ lây nhiễm.

Hiện phòng khám ngoại trú HIV/AIDS (Trung tâm Trung tâm kiểm soát bệnh tật Bắc Ninh số 1) đang quản lý 862 bệnh nhân đang điều trị ARV, 116 khách hàng đang điều trị PrEP. Từ đầu năm đến nay, phòng khám tiếp nhận 65 bệnh nhân mới, trong đó có khoảng 34 trường hợp là MSM. Con số này cho thấy sự gia tăng đáng lo ngại về tỷ lệ lây nhiễm trong cộng đồng MSM.

"Tôi mong rằng các bạn MSM hãy chủ động bảo vệ bản thân. Dịch vụ điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) hiện nay rất hiệu quả, giúp các bạn sống khỏe mạnh, tự tin và không còn lo sợ", anh Đăng gửi gắm tới nhóm MSM.

10 năm tuy không quá dài với một đời người, nhưng chặng đường gắn bó với người bệnh HIV ấy đã cho anh Đăng trải qua nhiều cảm xúc vui buồn, thấm thía được gian khó. Tuy vất vả, anh vẫn luôn kiên định với nghề.

Như những ngọn đèn rực sáng giữa đêm khuya, công việc của những cán bộ y tế cơ sở như Đăng vẫn lặng lẽ soi rọi những cuộc đời đang chênh vênh vì bệnh tật. Để những người HIV có điểm tựa để bước ra ánh sáng, mạnh mẽ hơn, tự tin hơn và sống tốt hơn mỗi ngày. Và cũng nhờ những câu chuyện đi và gặp từng bệnh nhân mang trong mình căn bệnh thế kỷ, anh gieo cho mình mầm thiện, trải nghiệm sống tích cực để nhận thêm những thiện lành, tạo ra bóng cây tỏa mát cho chính anh.

Bài và ảnh: Phương Thuận - Đỗ Quyên - Ngọc Mai

Thiết kế: Phương Thuận

"Mẹ Nhung" và hai thập kỷ trao sự sống cho những thiên thần mang vết thương vô hình HIV

GĐXH –‘Mẹ Nhung’ – hai tiếng gọi giản dị mà thân thương vẫn được những đứa trẻ bị bỏ rơi vì HIV gọi người phụ nữ ấy. Không mang nặng đẻ đau nhưng chị đã dành cả cuộc đời cùng những đồng nghiệp của mình nuôi nấng, dạy dỗ, yêu thương những đứa trẻ mang trong mình 'căn bệnh thế kỷ'. Từ vòng tay ‘Mẹ Nhung’, hàng trăm đứa trẻ thiệt thòi đã được sống, được yêu thương, được hòa nhập.

Người ‘gieo hạt’ trên mảnh đất đặc biệt

GĐXH – Ở Trung tâm Bảo trợ xã hội I (Hà Nội) có một cán bộ y tế rất đặc biệt. Nụ cười hiền hậu luôn nở trên môi và vóc dáng áo trắng nhỏ bé thoăn thoắt đi lại giữa các phòng bệnh đã đem tới niềm an ủi cho những đứa trẻ nhiễm HIV tại đây. Đó là y sĩ đa khoa Hồ Thị Thu Chín (SN 1979) – người đã hơn 23 năm vẫn cần mẫn ‘gieo hạt’, chăm sóc những phận đời mang căn bệnh thế kỷ.