Mã định danh: Tranh cãi toàn chuyện… đã làm

Quản lý dân cư theo hộ khẩu đã trở nên lạc hậu. Ảnh: Việt Nguyễn

Những thông tin đầy hấp dẫn mà 2 ngành Công an và Tư pháp vừa nêu ra mấy ngày qua về mã số định danh công dân như “một con số dùng cả đời”, “không phải sử dụng nhiều loại thẻ, giấy tờ”, “chấm dứt tình trạng viết hồ sơ mỏi tay mỗi lần có giao dịch”… Thế nhưng, hơn chục năm trước, tháng 7/1997, một dự án có mục tiêu tương tự, giữa Chính phủ Hoàng gia Na Uy và Chính phủ Việt Nam đã được ký kết triển khai thí điểm đăng ký dân số tại 3 tỉnh Hà Tây (cũ), Bình Thuận và Tây Ninh với khoản hỗ trợ 7,5 triệu curon (tương đương 1 triệu USD). Trung tâm dữ liệu Chính phủ Hoàng gia Na Uy (SDS) và Ủy ban Quốc gia DS-KHHGĐ khi đó được giao thực hiện. Sau khi chờ xem xét phê chuẩn dự án chính, đến tháng 2/2000, Chính phủ Na Uy tiếp tục trợ giúp thêm 1,8 triệu curon nhằm triển khai dự án giai đoạn chuyển tiếp.

Những người làm dự án này khi đó đang háo hức chờ đợi mô hình đăng ký dân số mới cho Việt Nam ra đời, học theo các nước Bắc Âu, rồi mỗi công dân Việt Nam sẽ có ID riêng – một con số mang tính quốc gia, sử dụng trọn đời. Thậm chí, ngành Dân số và đối tác còn đang xây dựng đề án chính với khoản cam kết viện trợ tới 10 triệu Euro. Nhưng rất tiếc, sau đó, vì thay đổi tổ chức, Bộ Công an được giao công việc này, rồi Na Uy rút lui. Mã số ID đáng mơ ước kia đến ngày nay vẫn là… ước mơ. Ngành Dân số sau này vẫn triển khai lấy dữ liệu dân cư, đã phủ đến 98% dân số Việt Nam và thường xuyên cập nhật, nhưng chỉ dùng cho công tác của ngành mình.

Theo tài liệu do TS Nguyễn Quốc Anh – Giám đốc Trung tâm Thông tin và Dữ liệu Dân số (Tổng cục DS-KHHGĐ), nguyên Giám đốc Ban quản lý dự án “Đăng ký dân số” Việt Nam – Na Uy cung cấp, từ giai đoạn chuyển tiếp, dự án đã xác định việc sử dụng mã số định danh cá nhân quốc gia (gọi tắt là mã định danh). Số ID trong hệ thống đăng ký dân số sẽ đáp ứng tất cả các điều kiện: Là con số mang tính quốc gia sử dụng cho toàn bộ dân cư trong vòng 200 năm mà không bị lặp lại; Sử dụng suốt đời để tránh tình trạng lẫn lộn dữ liệu của các cá nhân… Và nếu có chính sách, văn bản pháp lý hỗ trợ, dự án này đến nay đã xong xuôi, thay vì còn đang “giẫm chân”, “tranh giành”, “thí điểm” như chuyện Công an – Tư pháp vừa qua.

Qua tìm hiểu hồ sơ, chúng tôi được biết, tháng 2/2008, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu ngành Dân số bàn giao toàn bộ hồ sơ xây dựng dự thảo Nghị định “Đăng ký dân số và Hệ cơ sở dữ liệu về dân cư” và kết quả thực hiện công tác quản lý dân số cho Bộ Công an tiếp tục thực hiện. Tháng 7/2008, Bộ Công an thành lập Ban chỉ đạo xây dựng dự án Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Tháng 11/2010, Bộ này lại điều chỉnh nhân sự Ban chỉ đạo. Theo đó, Ban chỉ đạo có 14 thành viên ở các bộ, ngành khác nhau. Nhưng theo TS Nguyễn Quốc Anh, một số ủy viên ban đầu được mời họp, dần dần rồi… thôi. Đến tháng 3/2013, cơ sở dữ liệu dân cư mà Bộ Công an tiếp quản vẫn chưa hình thành.

Tin Dân số hơn Công an

Sau bao nỗ lực giúp đỡ cả bằng nhân lực lẫn tài chính, đối tác Na Uy đã rút khỏi dự án mà Ủy ban DS-KHHGĐ khi đó đang làm. Các nguyên nhân được lý giải là: Việt Nam đã chậm trễ trong việc phê duyệt dự án chính; Ủy ban DS-KHHGĐ từ một cơ quan ngang bộ chuyển thành Tổng cục thuộc Bộ Y tế nên không còn một số chức năng quan trọng phục vụ dự án; Tiếp nhận lại là ngành Công an – cơ quan phi dân sự, trái với mục tiêu của phía Na Uy. Dù vậy, dưới sự giúp đỡ của Na Uy, cơ sở dữ liệu về dân cư mà Tổng cục DS-KHHGĐ sau đó tiếp tục thu thập, hiện đã thành hệ thống hiện đại, cập nhật, luôn được đánh giá cao nhất.

TS Nguyễn Quốc Anh thông tin, khi Ủy ban DS-KHHGĐ xây dựng dự thảo nghị định của Chính phủ về đăng ký dân số và hệ cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, các bộ ngành đồng ủng hộ, riêng Bộ Công an lại muốn “giành”. “Trước đây, ngay tại cuộc họp Chính phủ, bên Công an đã lên tiếng cho rằng ngành Dân số thu thập thông tin bằng các đội ngũ cộng tác viên và cán bộ chuyên trách – không thuộc biên chế nhà nước nên tính chính quy không đảm bảo, còn Công an thì có đội ngũ chính quy, có sao có gạch, mới là chính thống”, TS Nguyễn Quốc Anh nói. Nguyên Giám đốc BQL dự án Đăng ký Dân số còn cho biết, khi Na Uy vào giúp Việt Nam, họ đã yêu cầu dẫn đi khảo sát hệ thống của tất cả các bộ ngành, cuối cùng họ chọn Dân số. “Chúng tôi đã đưa đối tác tới Công an, Tư pháp, Thống kê... Na Uy lý giải, ngành Dân số có bộ máy cán bộ đến từng nhà người dân”, TS Nguyễn Quốc Anh nói.

Đã có kho ID đủ dùng 100 năm TS Nguyễn Quốc Anh: “Hồi làm với Na Uy đã cấp thử số ID rồi, đã làm một kho số khoảng 200 triệu ID, sử dụng trong vòng 100 năm không ai trùng với ai. Sau đó, Ủy ban DS-KHHGĐ giải thể, nên đành phải bỏ ID ở cơ sở dữ liệu đi vì chỉ là cấp Tổng cục”.

Việt Nguyễn