Mùa giải Văn nghệ dân gian 2006: Cuộc chạy đua với thời gian

Tuy nhiên, những con số ấy không phải là nhiều đối với mong muốn của những người tâm huyết, bởi theo giáo sư, TSKH - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam Tô Ngọc Thanh thì bây giờ đã không còn nhiều thời gian nữa, tuổi của các nghệ nhân (những người bảo tồn sống những giá trị văn nghệ dân gian) đã ngày càng cao, chúng ta phải cố gắng "sưu tầm tối đa những gì có thể để tranh đua thời gian với tuổi già của các nghệ nhân".

Một mùa giải nhiều điều mừng

Mùa giải văn nghệ dân gian 2006 có 86 công trình chính thức được đưa vào xét giải. Trong số này đã có 31 công trình thuộc lĩnh vực ngữ văn và lý luận folklore, 38 công trình về phong tục tập quán và địa chí, 8 công trình về nghệ thuật biểu diễn, 4 công trình về nghệ thuật tạo hình và 5 công trình về tri thức dân gian. Đã có 53/86 tác phẩm được các hội đồng trao giải. Các con số trên cho thấy hiện nay, các công trình sưu tầm vẫn tiếp tục tập trung vào các đề tài thuộc lĩnh vực ngữ văn và phong tục. Điều đó cũng dễ hiểu vì đây là hai lĩnh vực còn tiềm tàng một trữ lượng khá lớn. Trong hai lĩnh vực này có những tác phẩm có tính phát hiện, lần đầu tiên được công bố, được coi như những cú bứt phá trong cuộc chạy đua này, như: sử thi "Khủn Chưởng - Anh hùng ca Thái" của đồng bào Thái ở Nghệ An, thể loại "Trường ca Ariya" của đồng bào Chăm hay các công trình "Tín ngưỡng người Raglai ở Khánh Hoà", "Dân tộc Lô Lô ở Việt Nam - Truyền thống và đổi mới", "Văn hóa, phong tục Thẻn - Bảo tồn và phát huy" mặc dù chưa đủ độ sâu nhưng cũng cho ta một phác thảo ban đầu, được hội đồng xét giải ghi nhận; có những thể loại tuy đã có người đề cập nhưng đến nay mới được bổ sung và hoàn thiện như thể loại "Xường cài hoa" của dân tộc Mường, điệu dân ca "Suối" của dân tộc Thái ở Nghệ An, hay công trình về "Hát Đúm Phục Lễ, Thủy Nguyên, Hải Phòng" trước đó đã có vài ba người nghiên cứu nhưng phải đến công trình của nhạc sĩ Nguyễn Ngọc Hải và Nguyễn Đỗ Hiệp thì nó mới được nghiên cứu từ các góc tiếp cận liên ngành, và do đó cho ta một cái nhìn "tổng thể nguyên hợp" phù hợp với bản chất folklore của lối chơi và hát của loại dân ca này; có một số công trình dài hơi vẫn được các tác giả kiên trì theo đuổi như "Khánh Hòa một vùng đất" tập VII của tập thể tác giả chi hội Khánh Hòa hay công trình "Dân ca Mông Hà Giang" cũng tập VII của tác giả Hùng Đình Qúy. Đặc biệt phải kể đến một số công trình nghiên cứu công phu, chuyên sâu, có ích không chỉ cho Hội mà đối với các trường đại học, những người nghiên cứu và quan tâm như cuốn "Truyện Nôm - lịch sử hình thành và bản chất thể loại" của GS, TS Kiều Thu Hoạch, "Thiên nhiên trong ca dao trữ tình đồng bằng Nam Bộ" của Đặng Thị Diệu Trang.

Mùa giải Văn nghệ dân gian 2006 đã có một vài tác giả trẻ tuổi được giải thưởng. Đó là tín hiệu đáng mừng đối với Hội, với nền văn nghệ dân gian của nước nhà. Những tác giả trẻ ấy, tuy mới đang bắt đầu con đường nghiên cứu nhưng hy vọng sự say mê ở họ và sự vun đắp của các thế hệ đi trước, theo thời gian, họ sẽ dần tích lũy để trở thành lớp tác giả - nghệ nhân kế cận tiếp tục giữ gìn và phát triển kho báu văn nghệ dân gian.

Năm 2006, Hội cũng không trao giải nhất cho tác phẩm nào mặc dù đã có những công trình nghiên cứu, sưu tầm nổi bật. Theo giáo sư Tô Ngọc Thanh, đó là vì các công trình chưa hoàn thiện được các tiêu chuẩn đồng bộ. Như công trình "Khủn Chưởng - Anh hùng ca Thái" mặc dù khá công phu, mới mẻ, độc đáo song bản dịch từ tiếng Thái qua tiếng Việt thoát quá, nhiều chỗ chưa trung thành với bản gốc nên hội đồng quyết định chỉ trao giải Nhì A. Mặc dù, Hội rất khẩn trương với việc tìm kiếm các nghệ nhân dân gian, các công trình sưu tầm, nghiên cứu, song không vì thế mà hàng năm Hội có chủ trương chạy theo số lượng; đã chứng nhận nghệ nhân thì phải xứng đáng, đã trao giải thì phải ra giải, không mang tính mặt trận. Âu đó cũng là một nét đáng trân trọng trong hoạt động nghiêm túc của Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam.

Tầm nhìn 2010

“Tầm nhìn 2010” là một kế hoạch do Hội Văn nghệ Dân gian đề ra, động viên các bậc nghệ nhân cho con cháu ghi lại bằng những phương tiện hiện đại những giá trị vẫn tồn tại trong dân gian, đặc biệt là các loại hình văn học truyền miệng nhằm thống kê vốn liếng của cha ông để lại, xây dựng chương trình phát huy giá trị với mục đích sưu tầm, lưu lại được nhiều nhất các giá trị đó, và phát huy chúng ở một mức độ cao nhất.

Việc phát hiện những người đang gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống, trao tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian là một sự tôn vinh đối với giá trị của loại hình văn nghệ dân gian ấy, và hơn hết là tôn vinh những người đã gìn giữ, phát triển nó. Đặc biệt, mùa giải 2006 có ý nghĩa hơn cả là sự tôn vinh - nó là một cuộc chạy đua, chạy đua thực sự của những người tâm huyết để ghi lại, sưu tầm lại, lưu lại những giá trị văn nghệ dân gian, những bài dân ca, những phong tục tập quán, những lễ hội... thành những công trình có thể chưa hoàn thiện nhưng cũng là mầm cội để chúng ta tìm lại những giá trị xưa cũ ấy trước khi tuổi già mang những nghệ nhân - những kho báu của chúng ta đi. Về vấn đề này, cụ Phạm Thị Tuyết, nghệ nhân ẩm thực Hà Nội đã phát biểu: "Tôi làm bếp từ năm lên 9, không hiểu đó là cái duyên hay cái nghiệp mà tôi cứ mê. Cho đến nay, tôi đã tổ chức được hơn chục lớp dạy nghề để rồi cứ cha truyền con nối. Nhưng tôi thấy ẩm thực Hà Nội hiện nay đã bị mai một khá nhiều. Biết là phải giữ gìn. Nhưng lớp người như mình giờ không còn nhiều, phải làm sao để truyền sang được cả một thế hệ con cháu, để chúng cũng mê như mình thời trước là một niềm trăn trở. Mà thời gian thì chẳng còn nhiều...". Còn cụ Phạm Văn Hiển (nghệ nhân thêu - 84 tuổi) nói: "Tôi đã học nghề thêu và làm nghề hơn 70 năm rồi. Tôi đã từng dạy cho vài nghìn thợ ở Quảng Ninh và Hải Dương. Tôi rất tiếc nay tuổi tôi cao rồi, không dạy được nhiều cho các em nữa".

Chín nghệ nhân được công nhận năm nay và 86 công trình tham gia dự giải đều đủ cả 5 lĩnh vực: văn hóa sản xuất, văn hóa sinh hoạt, văn hóa xã hội (lệ tục), văn hóa tâm linh (hướng về cội nguồn chứ không phải mê tín), văn hóa thẩm mỹ (văn học nghệ thuật). Có thể kể đến cụ Mỗ Thị Kịch, cụ Mông Thị Sấm là những nghệ nhân hát Then; cụ Pơnh - nghệ nhân tạc tượng nhà mồ và hát sử thi; cụ Phan Thị Tuyết - nghệ nhân ẩm thực Hà Nội... Tuy tuổi đã cao, nhưng giọng hát, bàn tay các cụ vẫn còn điêu luyện khi biểu diễn. Những "nàng Then" Mỗ Thị Kịch, Mông Thị Sấm như trẻ mãi không già, những bàn chân vẫn còn mềm dẻo, uyển chuyển lắc nhịp nhạc, giọng hát vẫn mượt mà, tươi tắn. Điệu "Then mừng thọ" mong cho hồn người được mạnh khỏe của các cụ biểu diễn cũng là niềm mong của những người còn đang trân trọng, giữ gìn một nền văn hóa-văn nghệ dân gian dành cho các cụ.

Theo QDND