Nghệ nhân sót lại của kịch múa Rôbăm

Trong sinh hoạt đời sống văn hoá tinh thần của cộng đồng người Khmer Nam Bộ từ bao đời nay, Zdù kê và Rôbăm là hai loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống được đồng bào Khmer rất yêu thích. Rôbăm là một loại hình kịch múa cổ điển của sân khấu cung đình của người Khmer xưa đã đạt đến một trình độ nghệ thuật rực rỡ. Tuy nhiên, nhịp “sống gấp” hiện nay đã tràn đến cả những làng Khmer yên tĩnh, xa xôi nhất! Người đắm đuối với kịch múa này chỉ còn đếm trên đầu ngón tay…

 

Có thể liên tưởng Rôbăm của người Khmer với nghệ thuật hát Tuồng của người Kinh. Nếu Zdùkê có thể truyền tải những vấn đề của cuộc sống đương đại thì Rôbăm chuyên về diễn tả những “chuyện xưa tích cũ”.Từ lâu, ngoài loại hình múa sinh hoạt dân gian, người Khmer vẫn giữ gìn được nhiều giá trị văn hoá truyền thống giàu bản sắc, trong đó có loại hình nghệ thuật múa “sân khấu mặt nạ” Rôbăm truyền thống.

Nặng lòng…

Chúng tôi về Bưng Chông (Tài Văn – Mỹ Xuyên – Sóc Trăng) với mục đích tìm hiểu về Đoàn nghệ thuật Rôbăm Bưng Chông. Trong căn nhà kho tuềnh toàng của đoàn nghệ thuật gia đình này, những trang phục sân khấu, những chiếc mặt nạ quý giá nằm chất đống trong từng thùng, bụi phủ đầy.

Bà Trần Thị Yên, 75 tuổi cho biết: “Đoàn nghệ thuật Rôbăm Bưng Chông được thành lập cách đây hơn 100 năm, từ đời ông ngoại là Trà Suôl, đến đời cha là Trần Dúa, sau đó đến chồng tôi là nghệ nhân Lâm Ven tiếp tục duy trì hoạt động”. Sau khi ông Lâm Ven mất (2003), việc quản lý Đoàn giao lại cho người con gái là chị Lâm Thị Hương. Còn bà Trần Thị Yên do tuổi cao, sức yếu nên chỉ giúp con gái khâu tập dượt, hậu trường. Chị Lâm Thị Hương nói với chúng tôi: “Đoàn có 20 – 25 diễn viên, trong đó dòng họ của gia đình tôi đã có 15 người, còn 5 người nữa là người của các địa phương khác. Tiếng là một đoàn nghệ thuật nhưng thực ra chỉ là một “nhóm hát” của một dòng họ, tập hợp những người yêu thích nghệ thuật, cùng nhau luyện tập, biểu diễn phục vụ bà con. Mọi chi phí cho luyện tập, biểu diễn đều do gia đình tự lo chứ không hề nhận được sự quan tâm nào của chính quyền cũng như của ngành văn hóa địa phương”.

 

Bà Yên nâng bằng công nhận Nghệ nhân dân gian của  cụ Lâm Ven.

Hiện nay, hoạt động của đoàn khá bi đát vì không có kinh phí đầu tư nên thiếu thốn đủ thứ. Mở cho chúng tôi xem tủ, thùng đựng trang phục biểu diễn, chị Hương ngậm ngùi: “Muốn biểu diễn phải có trang phục mới, đẹp. Nhưng do nhà ai cũng nghèo nên ít có trang phục mới, toàn đồ cũ. Thậm chí có thứ phải đi xin hay mượn của bà con, còn lại tự làm! Bà con họ cũng thích lắm, nhưng không mấy ai giúp được mình vì đều chung cảnh nghèo cả”. Nhìn chiếc tủ đựng những bộ trang phục đã sờn cũ, tôi càng thấu hiểu và xót xa cho cái tình của những người đang cố gắng gìn giữ loại hình nghệ thuật cổ truyền này. Cho đến nay, múa Rôbăm vẫn chưa có trường đào tạo nên tất cả  đều “tự đào tạo tại lò nhà”. Vì thế, chỉ có ai thực sự yêu, dám hy sinh cho nghề mới theo nổi. Có lẽ bởi vậy mà càng ngày càng ít người đến với Rôbăm.

 

Những mặt nạ vào mùa mưa được gia đình chị Hương phơi nắng chống ẩm mốc.

Chị Hương (bên trái ảnh) và bạn diễn đang tập trên sân khấu.

Cơm áo không đùa với nghệ nhân

Bà Trần Thị Yên xót xa: “Để có người biểu diễn Rôbăm hay, phải đào tạo từ khi các diễn viên ở độ tuổi 10-12 chứ lớn rồi khó tập lắm. Nghĩ đến lúc Rôbăm không còn ai tiếp nối, tôi đau lòng lắm. Theo đuổi nghiệp này từ hồi tuổi 15, nay đã gần 80 tuổi rồi. Tôi nguyện sống chết cho nghề đến cuối đời, nhưng cũng không nghĩ tới ngày tình hình lại bi đát như thế!”.

Những năm gần đây, hoạt động của đoàn chỉ ở mức cầm chừng. Mỗi năm chỉ có 10 – 15 ngày đi biểu diễn vào các dịp lễ như dâng bông, lễ cầu an...Thời gian còn lại, các diễn viên ở nhà làm ruộng, lo chạy ăn cho gia đình. Mỗi khi vào dịp lễ, anh em nhắn cho nhau tụ họp, luyện tập rồi kéo nhau đi biểu diễn. Có đợt, không đủ tiền trả lương, chỉ cho anh em bữa cơm ăn là được. Thậm chí, nhiều khi hết tiền không lo được thì anh em lại mạnh ai nấy lo để cho đoàn duy trì được hoạt động.

Mấy mẹ con, bà cháu chị Hương sống trong một căn nhà nhỏ, tuềnh toàng, tài sản trong nhà không có gì đáng giá ngoài những phục trang, mặt nạ của Đoàn múa Rôbăm. Lấy cho tôi xem những mặt nạ, trang phục ông vua, hoàng hậu... dùng trong múa Rôbăm, chị Hương nói: “Để có được mặt nạ này cũng mất nhiều thời gian lắm. Mặt nạ chủ yếu làm bằng đất, bằng thiếc nhưng phải kỹ lưỡng, khéo tay mới làm được”. Cầm một chiếc lên ngắm nghía, thật không thể tin đó là đất vì nó nhẹ, mỏng mà rất chắc chắn. Phải là người có tay nghề cao mới có thể làm được những cái mặt nạ đẹp đến như vậy.

 

Thời huy hoàng của đoàn nghệ thuật Rôbăm Bưng Chông. Ảnh: TG

Xót xa trước cảnh Rôbăm sắp biến mất

 

Để Rôbăm đừng tiếp tục bị mai một và có nguy cơ thất truyền, thiết nghĩ, không có cách nào khác là Nhà nước cần có một sự quan tâm hỗ trợ đặc biệt dành cho các Đoàn nghệ thuật Khmer, Hội văn học nghệ thuật địa phương trong công tác sưu tầm, bảo tồn và phổ biến Rôbăm dưới nhiều hình thức… Có như vậy mới hy vọng phục sinh lại Rôbăm, góp phần gìn giữ phát huy những giá trị văn hoá, nghệ thuật truyền thống độc đáo của người Khmer Nam Bộ…

Thời hoàng kim của đoàn Rôbăm vào những năm thập niên 60 của thế kỷ XX. Hằng năm, các đoàn nghệ thuật Rôbăm thường đi lưu diễn ở đám làm phước, các chùa. Đoàn đi diễn đến đâu đều được bà con Khmer địa phương “hậu đãi” lo nơi ăn chốn ở đàng hoàng. Các diễn viên hết lòng đem tài năng nghệ thuật ra phục vụ công chúng. Nhiều đêm diễn, mưa trái mùa lâm râm, tiếng ếch nhái oang oang khắp đồng và nhảy loạn xạ trên sân cỏ nhưng bà con vẫn nhiệt tình, chăm chú, say mê xem đoàn diễn hết đêm này đến đêm khác. Được biết, trong quá trình phát triển, nghệ thuật Rôbăm hình thành nhiều lớp nghệ sĩ, nhiều người đã qua đời nhưng họ vẫn còn được người đương thời nhắc tới và ngưỡng mộ tài năng.

Chị Lâm Thị Hương nói: “Chúng tôi chỉ mong sao nhà nước quan tâm hơn cho loại hình nghệ thuật sân khấu múa Rôbăm của bà con dân tộc Khmer để giúp chúng tôi bảo tồn loại hình nghệ thuật này. Có thể hỗ trợ kinh phí cho đoàn tập luyện, mua sắm trang phục, có sân khấu Rôbăm cho đoàn biểu diễn phục vụ bà con. Làm sao để loại hình nghệ thuật độc đáo này không bị biến mất”.

Trong bối cảnh chung hiện nay, trước sự tác động của nhiều loại hình nghệ thuật, giải trí hiện đại khác, nghệ thuật sân khấu Rôbăm không còn hấp dẫn khán giả trẻ là bởi hầu hết các vở diễn đều dựa vào những chuyện xưa tích cũ, không chứa đựng nội dung đương đại như sân khấu Zdù kê nên các bạn trẻ khá thờ ơ!  Ngày nay nhiều ngôi chùa không còn tổ chức diễn Rôbăm vào những dịp lễ, Tết truyền thống như xưa nữa. Bởi lẽ những nghệ nhân già đã thưa vắng dần, còn lớp trẻ để hiểu biết và có thể biễu diễn được Rôbăm dường như không có.