Nhà văn Nguyễn Khải từng bị... đuổi ra khỏi nhà!

Những tác phẩm của ông đã để đời với giọng văn sắc sảo, dồn đẩy các nhân vật và vấn đề đến tận cùng nhưng vẫn ẩn chứa tình cảm yêu thương nồng ấm của con người. Nhưng ít ai biết rằng, nhà văn nổi tiếng này từng có lần bị đuổi ra khỏi nhà vì bị nghi oan là "kẻ ăn cắp"…

 

13 tuổi chưa biết phân biệt dép phải - dép trái 

Những tác phẩm của nhà văn Nguyễn Khải được giới phê bình văn học đánh giá là đã thể hiện sự nhạy bén và có cách khám phá riêng với các vấn đề xã hội. Một loạt những tác phẩm thuộc nhiều thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết, ký sự, kịch của ông đã sống mãi với lịch sử như cuốn "Xung đột", "Mùa Lạc", "Thời gian của người", "Thượng đế thì cười", "Một người Hà Nội"... Tác phẩm cuối cùng của ông là tuỳ bút "Đi tìm cái tôi đã mất"  ghi lại những trăn trở của nhà văn vào những năm cuối đời. Theo hồi ức của nhiều nhà văn thì ngoài đời, nhà văn Nguyễn Khải sống khá xuề xoà và dễ gần. Ngay cả khi ông là đại biểu Quốc hội khoá VII, bay từ TP Hồ Chí Minh ra Hà Nội dự họp, trong khi những người khác trang bị cho mình chiếc va li bóng loáng thì ông chỉ có chiếc ba lô con cóc của người lính đựng vài bộ quần áo đơn giản.

 

Nhà văn Nguyễn Khải tên thật là Nguyễn Mạnh Khải, sinh ngày 3/12/1930 tại Hà Nội. Khi ông đang học trung học thì Cách mạng tháng Tám nổ ra, trong kháng chiến chống Pháp Nguyễn Khải gia nhập tự vệ chiến đấu ở thị xã Hưng Yên. Sau đó ông vào bộ đội, làm y tá rồi làm báo. Nguyễn Khải bắt đầu viết văn từ những năm 1950, được chú ý từ tiểu thuyết Xung đột (phần I năm 1959, phần II năm 1962). Sau năm 1975 Nguyễn Khải chuyển vào sinh sống tại TP Hồ Chí Minh. Ông rời quân đội năm 1998 với quân hàm đại tá để về làm việc tại Hội Nhà văn Việt Nam. Nguyễn Khải từng là Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam các khóa 2, 3 và là Phó tổng thư ký khóa 3. Ông là Đại biểu Quốc hội khoá VII. Ông mất ngày 15/1/2008 tại TP Hồ Chí Minh do bệnh tim.

Từng lên tới quân hàm đại tá, từng là đại biểu Quốc hội, là Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam các khóa 2, 3 và là Phó Tổng thư ký khóa 3 nhưng Nguyễn Khải là người có lối sống hết sức giản dị. Ông có thể ngồi nhậu “bình dân” với bạn bè, anh em trong quán ở ngay giữa chợ.

Những người từng đi "thực tế" với Nguyễn Khải đến các đơn vị bộ đội hay về các làng quê xa xôi đều công nhận: Nguyễn Khải có khả năng giao tiếp thuyết phục đến kỳ lạ. Đến nỗi có người phải thú nhận: Đi với Nguyễn Khải thì không bao giờ sợ... đói. Còn nhà văn thì từng có lần nửa đùa nửa thật: "Tôi mà đã định lấy lòng ai thì người đó chỉ có "chết", không cựa nổi...".

Nhưng bên trong của cái tính khí vui vẻ, pha chút hài hước ấy là cả một Nguyễn Khải trải đời và chịu nhẫn nhục nhiều kể từ những năm tháng ở tuổi mới lớn. Ngay từ ngày đó, ông đã luôn trăn trở đau đáu niềm ám ảnh rằng mình là "kẻ thừa, kẻ ăn bám". Rồi có lần ông còn bị đuổi ra khỏi nhà vì bị nghi oan là "kẻ ăn cắp". Sau này ông đã viết trong "Một giọt nắng nhạt" rằng: "Đã biết cái nhục, thì chẳng có cái khổ nào là đáng kể". Ngay cả việc Nguyễn Khải trở thành nhà văn cũng đình đám và người thân hết sức ngạc nhiên. Sau giải phóng năm 1975, ông gặp lại người bố sau 30 năm xa cách, bố ông đã phải thốt lên: "Anh mà viết văn thì kể cũng lạ đấy, vì ngày xưa sao mà anh ngốc nghếch thế, hơi đần nữa. Tôi còn nhớ năm anh 13 tuổi mà xỏ dép vẫn chưa phân biệt được chân nào phải, chân nào trái". Nguyễn Khải cũng bảo ngay cả khi đã vào bộ đội năm 17 tuổi, ông vẫn là người kém tháo vát và "chậm hiểu" nhất trong tiểu đội.

Nhưng cuối cùng với sự hiểu biết sâu rộng về đời sống, Nguyễn Khải đã trở thành một nhà văn lớn. Giọng văn của ông được đánh giá là "lưu loát lạ lùng",  khôn ngoan ít ai bì. Nhà văn Nguyễn Minh Châu nhận xét: Nghe ông Khải ông ấy nói thì hoá ra không phải Nguyễn Khải bắt chước và học lỏm nước ngoài mà phải nói ngược lại... Có điều ít ai biết, để được tất cả thành quả ấy, Nguyễn Khải đã phải tự học và trả giá rất nhiều. Cho dù lúc sinh thời ông vẫn thường tâm niệm: Mình chẳng qua là một người gặp thời, thì những tác phẩm của ông đã nói lên tất cả, rằng ông chiến thắng bằng chính tài năng, sức lao động và lối sống giản dị.

 

Nhà văn Nguyễn Khải

Nhà văn và chiếc xe đạp màu xanh

Nguyễn Khải sống tại TP Hồ Chí Minh, mỗi lần ra Hà Nội, ông thường ở trong một căn phòng tại báo Văn Nghệ. Những ngày ở Hà Nội nhà văn luôn có một chiếc xe đạp màu xanh cũ có yên xe rất cao thường dựng trong ga ra ô tô của Tổng biên tập. Trong hồi ức của nhiều nhà văn dường như vẫn còn nhớ như in hình ảnh Nguyễn Khải cao lênh khênh lững thững đạp xe đi hết phố Nguyễn Du rồi mới đi dần sang các con phố khác. Đến chiều, ông đạp xe về đến trụ sở báo Văn Nghệ, dựng chiếc xe vào một góc, khoá lại cẩn thận.

 

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều sau này từng viết về những kỷ niệm về hình ảnh nhà văn Nguyễn Khải ngày còn ở Hà Nội như thế này: "Buổi sáng Nguyễn Khải lững thững đi ăn sáng ở một phố gần đó. Ông ăn uống nhỏ nhẹ như một thục nữ. Ông nói năng cũng nhỏ nhẹ. Tôi có cảm giác ông không có khả năng cáu giận. Nhưng cái giọng nhỏ nhẹ của ông luôn luôn chứa sự hài hước và thâm thuý. Có người nghe Nguyễn Khải nói về mình thì sướng lắm cười ha hả. Nhưng phải về đến nhà, ăn uống xong, nằm xuống ghế, xuống giường nghỉ ngơi ngẫm nghĩ thì đến lúc đó người ấy mới hiểu ra ý Nguyễn Khải nói gì. Thế là vụt ngồi dậy, người lạnh toát mồ hôi lưng. Thường là ăn sáng xong ông về uống trà trong phòng Nguyễn Khắc Trường rồi lững thững dắt chiếc xe cao ngất ngưởng ra phố và thủng thẳng đạp đi...".

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều còn nhớ: "Ngày ấy Hà Nội chưa rồ dại vì xe máy như bây giờ. Bởi thế mà hình ảnh một người cao lêu đêu thong thả đạp xe tự nhiên thấy cả Hà Nội được thảnh thơi lạ lùng. Cuối chiều lại thấy ông đạp xe về. Ông dựng chiếc xe vào một góc, khoá lại và thủng thẳng đi lên tầng 3 toà soạn báo Văn Nghệ. Phong thái đi đứng và đạp xe của Nguyễn Khải cho tôi một trong những lý giải vì sao ông có thể biết được nhiều chuyện như vậy. Tôi thấy ông thường tĩnh lặng đến mức có thể để thu hết mọi gương mặt, mọi giọng nói và mọi câu chuyện của đời sống ông đi qua vào trong con người ông. Để rồi trở về, ngồi xuống, nhớ lại và viết ra. Văn phong của ông cũng vậy. Cứ thủng thẳng "chết người" như những lúc ông ngồi nói chuyện với người quen. 

Ngay cả việc nhà văn từng dự cảm về sự từ biệt cõi trần của mình cũng được ông viết ra từ 10 năm trước khi mất bằng những lời tâm huyết. Nguyễn Khải viết hai chữ "vĩnh biệt" vào đêm 22/6/1998, với lời cuối như sau: "Trong gần bảy chục năm sống, tôi không phàn nàn bất cứ đoạn đời nào, những năm tháng nào. Có cái trước thì mới có cái sau, có cái này mới có cái kia. Tôi quan niệm khiếm khuyết là điềm lành, không có gì phải lo nhiều; hoàn toàn là điềm dữ, không chuẩn bị trước thì tai họa có ngày. Mươi năm trở lại đây tôi đã có ý thức điều chỉnh lại cách sống của mình, cố gắng sống thật tử tế, thật đàng hoàng. Bớt đi được một nửa những cái chưa tử tế cũng là tốt rồi. Tôi tự đánh giá là một cây bút nhẫn nại trong cái nghề của mình, chứ không phải là một cây bút tài hoa, có tài bẩm sinh. Nếu không có cuộc Cách mạng Tháng Tám và hai cuộc kháng chiến thì tôi chỉ là một kẻ vô danh, chứ không thể làm được gì nên chuyện...".  Những dự cảm ấy chỉ được tiết lộ khi cuốn sách "Thương nhớ Nguyễn Khải" được xuất bản năm 2009 nhân kỷ niệm 1 năm sau ngày mất của ông.

 

Lã Xưa