Nhiều người dân hiểu lầm là cứ sinh đẻ thoải mái

Điều chỉnh phân bố dân số hợp lý, nâng cao chất lượng dân số... là một trong những điểm chính tại Kết luận 119 của Ban Bí thư Trung ương Đảng (khóa XI) về chính sách dân số. Ảnh: P.Vĩnh

Điều chỉnh để phù hợp hơn với điều kiện thực tế

Thưa ông, những ngày vừa qua, nhiều người đã hiểu rằng, phương án điều chỉnh mức sinh trong dự thảo Luật Dân số mang tính “nới lỏng”, đồng nghĩa với việc các cặp vợ chồng được sinh con một cách thoải mái. Điều này có đúng không?

- Trước hết, phải làm rõ vấn đề như thế này. “Nới lỏng” chỉ là một cách nói nôm na vì xét trên phương diện pháp luật, chúng ta chưa bao giờ thực hiện “siết” việc sinh con mà chủ yếu là cuộc vận động để người dân thực hiện sinh ít con, cụ thể là hướng đến mỗi cặp vợ chồng bình quân có 2 con như mục tiêu Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII năm 1993 đã nêu ra. Và khẩu hiệu vận động được nêu ra trong Thông tư 01 năm 1994 là thực hiện mỗi cặp vợ chồng dừng lại ở 2 con để nuôi dạy cho tốt. Đây là khẩu hiệu xuyên suốt trong công tác DS-KHHGĐ hơn 20 năm qua.

Về phương án đưa ra trong dự thảo Luật Dân số, thực ra đây không phải là đề xuất để “nới lỏng” mức sinh mà là nội dung chúng ta đang điều chỉnh. Đó là điều chỉnh mục tiêu của cuộc vận động sinh ít con trước đó cho phù hợp hơn với tình hình thực tế chung của đất nước, sự khác biệt về những kết quả giảm sinh mà các địa phương đã đạt được cũng như thực hiện theo Kết luận 119 của Ban Bí thư ngày 4/1/2016 nhằm duy trì được mức sinh thay thế trong thời gian càng dài càng tốt.

Cụ thể, đối với những địa phương mức sinh vẫn còn cao như các tỉnh miền núi phía Bắc, Duyên hải miền Trung và Tây Nguyên cần tiếp tục thực hiện mục tiêu giảm sinh để đưa mức sinh đạt mức sinh thay thế. Bên cạnh đó, cũng có những xem xét để điều chỉnh lại mức sinh ở một số khu vực có mức sinh thấp như Đông Nam Bộ, TPHCM và một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Còn với những tỉnh đã đạt mức sinh thay thế, cần tiếp tục duy trì thành tựu này.

Xin ông có thể cho biết, tại sao lại có phương án điều chỉnh như vậy?

- Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và thuộc nhóm những nước có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Chúng ta chỉ mất khoảng 17 - 18 năm để chuyển từ giai đoạn già hóa dân số sang dân số già và mất khoảng 20 năm tiếp theo có thể sẽ đạt ngưỡng dân số siêu già.

Bên cạnh đó, chúng ta đã đạt được vững chắc mức sinh thay thế trong vòng hơn 10 năm qua. Nó thể hiện nhận thức và hành vi của người dân đã thay đổi rất nhiều. Từ khi có Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII, phương hướng, đường lối trong công tác DS-KHHGĐ tập trung vào việc vận động để người dân hiểu và chấp nhận việc dừng lại 2 con để nuôi dạy cho tốt. Đến nay, chúng ta đã đạt được mục tiêu ấy, sớm hơn 10 năm so với thời hạn (đạt được năm 2005 so với thời hạn năm 2015).

Tất nhiên, chúng ta không loại trừ một bộ phận người dân có thể hiểu lầm rằng sẽ được đẻ rất nhiều con, nhưng tôi nghĩ, “nhiều” theo quan niệm của họ cũng không thể bằng như trước. Trước đây, bình quân, nếu đẻ ở mức thoải mái, một phụ nữ sẽ có khoảng 5 - 6 người con. Tuy nhiên hiện nay, thực trạng này không còn nhiều. Hay nói cách khác, quy mô gia đình ít con đã được định hình trong nhận thức và hành vi của đại đa số người dân, nhất là giới trẻ.

Do đó, chúng ta phải tính đến những yếu tố tác động qua lại giữa phát triển kinh tế, xã hội và công tác dân số trong thời gian sắp tới. Với tốc độ phát triển kinh tế tương đối nhanh, quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh và việc hội nhập với quốc tế ngày càng sâu rộng của Việt Nam, sẽ có những tác động không nhỏ vào sự biến đổi xã hội nhất là trong hành vi sinh đẻ của người dân. Đây là một trong những lý do chúng ta tiến hành điều chỉnh mục tiêu của cuộc vận động về sinh đẻ cho hợp lý hơn.

Biến thách thức thành cơ hội phát triển

Nếu phương án điều chỉnh mức sinh trên được Quốc hội phê duyệt và đưa vào áp dụng trong thực tiễn, theo ông, sẽ có những thuận lợi và khó khăn như thế nào?

- Phải nói rõ như thế này, không có một phương án nào hoàn hảo cả. Sẽ có những mặt tích cực và tiêu cực. Hiện nay, quy mô dân số của Việt Nam vẫn còn khá lớn; mật độ dân số cao (gấp 5 lần so với mật độ trung bình của thế giới và gấp 2,5 lần mật độ bình quân của châu Á cũng như Đông Nam Á); bình quân ruộng đất thấp. Do đó, nếu dân số của Việt Nam tiếp tục tăng sẽ tạo sức ép trong việc ổn định quy mô dân số cũng như cơ cấu, phân bổ và chất lượng dân số. Hơn nữa, Việt Nam đang trong giai đoạn cơ cấu dân số vàng, lực lượng bước vào độ tuổi lao động khá lớn. Tuy nhiên, tỷ lệ thất nghiệp của nước ta cũng khá cao, tạo sức ép về cung ứng việc làm cho người lao động.

Tuy nhiên, bên cạnh những điểm hạn chế trên, phải kể đến những mặt tích cực của phương án điều chỉnh này mang lại. Trong tương lai, với nhu cầu phát triển của đất nước và yêu cầu về nhân lực, nếu mức sinh xuống thấp sẽ gây khó khăn cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Làm thế nào để duy trì được nguồn cung ứng lao động một cách liên tục, tránh tình trạng thiếu hụt nhân lực để kéo dài giai đoạn cơ cấu dân số vàng là bài toán chúng ta phải tính đến. Vì vậy, cần có sự điều chỉnh mức sinh giữa các khu vực trên cả nước để đảm bảo sự phát triển bền vững của nguồn nhân lực trong tương lai.

Bên cạnh đó, việc điều chỉnh mức sinh giữa các khu vực sẽ làm chậm lại tốc độ già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng tại nước ta. Hay nói cách khác, nó sẽ kéo dài thời gian chuyển từ già hóa dân số sang dân số già cũng như là siêu già. Đảm bảo tỷ lệ hỗ trợ an sinh xã hội cho người cao tuổi khi tương lai sẽ có nhiều người lao động hơn.

Như vậy, để thích ứng với bối cảnh mới, Tổng cục DS-KHHGĐ đã có những kế hoạch cụ thể như thế nào, thưa ông?

- Hiện nay, chúng ta đang chuyển từ trọng tâm giảm sinh sang ưu tiên hơn đến cơ cấu dân số và chất lượng dân số. Cụ thể, chúng ta chuyển từ việc chủ yếu tập trung giải quyết các vấn đề về quy mô dân số sang giải quyết toàn diện các vấn đề về dân số cả về quy mô, cơ cấu, phân bổ và nâng cao chất lượng dân số.

Nếu trước đây, chúng ta chỉ xem xét một chiều về việc xử lý các vấn đề về quy mô dân số để tạo điều kiện cho sự phát triển thì hiện nay, chúng ta phải xem xét một cách chặt chẽ, gắn bó hữu cơ hơn những yếu tố về dân số và phát triển, bao gồm dự báo trước những tác động của sự phát triển kinh tế - xã hội ngược trở lại đối với những yếu tố về dân số như mức sinh, mức chết đặc biệt là những biến đổi về cơ cấu dân số như mức sinh giảm, tốc độ già hóa tăng lên…

Bên cạnh đó, lồng ghép chặt chẽ những yếu tố dân số vào trong những quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế ngắn hạn, trung hạn cũng như dài hạn để đảm bảo dân số với khía cạnh con người không chỉ là đối tượng mà còn là mục tiêu đối với toàn bộ quá trình phát triển.

Riêng việc nâng cao chất lượng dân số, đây là một vấn đề rất lớn, đòi hỏi sự chung tay vào cuộc của cả cộng đồng. Nâng cao chất lượng dân số là nâng cao cả về thể chất, trí tuệ và tinh thần để đảm bảo nguồn nhân lực ngày càng cao hơn cho sự phát triển đất nước.

Trân trọng cảm ơn ông!

Mai Thùy (thực hiện)