Những kẽ hở trong ghế Hội đồng xét tặng NSƯT, NSND

Một số ý kiến cho rằng sẽ khó khách quan nếu thành viên Hội đồng xét tặng danh hiệu lại tham gia hội diễn sân khấu (trong ảnh: Vở chèo Chuông ngân rừng trúc”. Ảnh: TL

Được hay không là do Hội đồng?

Theo quy định, thành viên Hội đồng xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT phải bảo đảm hai yếu tố là phẩm chất đạo đức và tài năng. Đây là những người được lựa chọn dựa trên giới thiệu của các hội chuyên ngành và người quyết định cuối cùng thuộc về cơ quan chủ quản cùng cấp.

NSND Lê Tiến Thọ - Ủy viên Hội đồng xét tặng danh hiệu cấp Nhà nước cho biết, Hội đồng nắm quyền quyết định hoàn toàn trong việc xét duyệt danh hiệu. Nghệ sĩ có số huy chương theo đúng tiêu chí nhưng nếu không đủ sức lan tỏa thì vẫn có thể bị đánh trượt. Ngược lại, thiếu huy chương nhưng độ nổi tiếng rộng thì vẫn được duyệt. Với cơ chế trao quyền quyết định cho Hội đồng như vậy, nếu chỉ một hoặc hai thành viên thiếu đi sự công tâm, khách quan thì nghệ sĩ chính là người chịu thiệt. Vậy nhưng, trong quá trình tiếp xúc với các thành viên Hội đồng xét tặng danh hiệu, khi chúng tôi đặt câu hỏi “có tránh được sự cảm tính không?” thì ai cũng nói: “Làm sao tránh được”.

Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long cho rằng, cần phải đặt câu hỏi với các thành viên Hội đồng khi các nghệ sĩ tên tuổi không được xét duyệt. Họ có thể thiếu huy chương, nhưng xét về thành tích cống hiến trong mấy chục năm như: Nghệ sĩ Thanh Ngoan, Thúy Ngần, Khắc Tư, Minh Thu... thì thế hệ trẻ hiện nay vẫn rất ít người thay thế được họ.

Nói đến sự đáng tiếc trong việc bỏ sót danh hiệu, giới chèo bây giờ vẫn nhắc đến trường hợp của hai nghệ sĩ Thanh Trầm và Diễm Lộc. Họ được ví như cánh chim đầu đàn của làng chèo, thuộc thế hệ đầu tiên nhưng mới chỉ được phong NSƯT, trong khi đó lứa học trò của họ đều đã lên NSND. Năm nay, cả hai nghệ sĩ đều được phong tặng danh hiệu NSND mà không cần xét đến yếu tố huy chương bởi nói về sự lan tỏa trong ngành chèo thì họ là bậc thầy của nhiều thế hệ học trò tên tuổi. Nghệ sĩ Thanh Trầm ghi dấu ấn đặc sắc với vai Mẹ Đốp trong vở chèo cổ “Quan Âm Thị Kính” và sau đó là làm mưa làm gió trên chiếu chèo cả nước với vai diễn Thị Mầu. Diễn xuất của nghệ sĩ Thanh Trầm được coi là một hiện tượng trong ngành chèo cho đến tận ngày nay. Dù tuổi cao, nhưng bà vẫn là người thầy truyền dạy ngón nghề cho các thế hệ học trò.

Còn với nghệ sĩ Diễm Lộc, vai diễn để đời mà đến giờ người yêu chèo vẫn còn nhớ là “Xúy Vân giả dại”. Về hưu rồi, bà cùng với NSND Chu Văn Thức và các nghệ sĩ khác lập nên Câu lạc bộ hưu trí Nhà hát Chèo Việt Nam để cố giữ bản sắc của chèo cổ đang ngày càng mai một.

Công tâm thế nào khi “vừa đá bóng, vừa thổi còi”?

Có một thực tế là không ít thành viên Hội đồng xét tặng danh hiệu cũng đồng thời là đạo diễn cho các đoàn nghệ thuật tỉnh ở các kỳ liên hoan sân khấu. Chẳng hạn, NSND Lê Tiến Thọ được Đoàn Chèo Hải Phòng mời dựng vở “Ông vua hóa hổ” tại Liên hoan Nghệ thuật sân khấu chèo chuyên nghiệp toàn quốc năm 2013. Vở diễn này mang lại 1 HCB cho Đoàn chèo Hải Phòng và 1 HCV cá nhân cho diễn viên.

NSND Bùi Đắc Sừ cũng là thành viên Hội đồng xét tặng danh hiệu cấp Nhà nước, đồng thời là đạo diễn khá đắt show cho các đoàn nghệ thuật. Năm 2013, tại Liên hoan Nghệ thuật sân khấu chèo chuyên nghiệp toàn quốc, ông có hai vở tham gia, trong đó vở “Chuông ngân rừng trúc” dựng cho Đoàn Chèo Hải Dương đoạt 1 HCV cho vở diễn và 1 HCV cho diễn viên.

Nếu nhìn một cách hình thức thì đây giống như một vòng tròn: Anh có vở tham gia hội diễn, đoạt huy chương rồi chính anh lại đi “chấm” cho “đứa con” của mình khi ra Hội đồng xét duyệt danh hiệu. Nên chăng Bộ VH-TT&DL cần có quy định rõ ràng hơn, ai đã tham gia hội diễn, liên hoan thì không được ngồi ghế Hội đồng để tránh điều tiếng trong dư luận và đảm bảo sự công tâm, khách quan hơn trong quá trình xét duyệt danh hiệu.

Mới đây, tại Liên hoan Sân khấu kịch nói chuyên nghiệp toàn quốc diễn ra vào tháng 5/2015 do Cục Nghệ thuật biểu (Bộ VH-TT&DL) phối hợp với Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam tổ chức, nhiều ý kiến cũng khá băn khoăn về việc, ông Nguyễn Đăng Chương - Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn là tác giả kịch bản của ba vở diễn thì cả ba vở đều có giải. Trong đó, hai vở được tặng HCV là “Đường đua trong bóng tối” và “Lâu đài cát”. Vở “Những phiên tòa đen trắng” đoạt HCB. Khi được một tờ báo chất vấn về vấn đề này, ông Chương cho biết, 2/3 các vở diễn này được dựng theo đơn đặt hàng của Bộ VH-TT&DL và đã được dựng trước đó. Việc các đoàn nghệ thuật lấy vở của ông để tham dự liên hoan là do họ lựa chọn.

Minh Nhật/Báo Gia đình & Xã hội