“Nơi đảo xa”- Khúc tráng ca về Trường Sa

Nhạc sĩ Thế Song (bên phải) trong một lần ra Trường Sa. Ảnh: TL

Bài hát của nhiều thế hệ

“Nơi đảo xa” ra đời vào năm 1979, giữa lúc cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc và phía Tây Nam nổ ra. Bài hát vang lên lần đầu qua giọng hát của ca sĩ Tiến Thành, trên Đài phát thanh - nơi cả tác giả và người thể hiện đang công tác và ngay lập tức tạo nên làn sóng lan tỏa trong lòng người nghe. Tuần nào ca khúc cũng nhận được hàng chồng thư yêu cầu hát lại và trở thành bài ca đi cùng năm tháng của nhiều thế hệ người nghe. Với họ, nghe lại “Nơi đảo xa” không chỉ để thêm yêu, thêm tự hào về chủ quyền biển đảo mà còn là sự gợi nhớ về ký ức, đó là những năm tháng thưởng thức văn hóa văn nghệ chủ yếu qua sóng radio. Mộc mạc nhưng lại nuôi dưỡng tâm hồn cho bao thế hệ trẻ, giúp họ yêu biển, đảo hơn, dù chưa một lần đặt chân đến Trường Sa.

Nhưng phải thưởng thức “Nơi đảo xa” ở Trường Sa mới thực sự là cảm xúc trọn vẹn. Ở đó, không chỉ là cái hay của nhạc hay ca từ mà còn là sự lay động từ không gian, bối cảnh và con người hiện hữu - là những nhân vật chính trong ca khúc. Bên màu trời xanh, biển xanh, cái nắng gió mặn mòi và xung quanh là màu áo hải quân. Không sân khấu, không ca sĩ nổi tiếng, chỉ có cây đàn ghi-ta mộc mạc nhưng ai cũng rưng rưng vì xúc động. Có lẽ, chỉ khi đến đây và nghe, người ta mới hiểu từng câu hát mà nhạc sĩ gửi gắm: “Vầng trăng sáng trên biển xa/ Vầng trăng sáng ngoài đảo xa/ Vẳng nghe tiếng ngân nga ru lòng ta bao lời ca quê nhà/ Đây Trường Sa, kia Hoàng Sa/ Quần đảo đứng hiên ngang thiên hùng ca ngời sáng/ Tháng năm con tàu quen sóng cả quen gió biển/ Nước da màu nắng tươi giòn thêm ánh thép…”. Với các chiến sĩ Trường Sa, không ai là không thuộc “Nơi đảo xa”, bởi ca khúc đã nói hộ lòng của cả đất liền lẫn người đang ngày đêm làm nhiệm vụ trên biển.

Những ngày này, khi nhạc sĩ Thế Song vừa qua đời vì lâm trọng bệnh, ca khúc “Nơi đảo xa” lại được đông đảo khán giả tìm nghe. Dù được nhiều lứa ca sĩ nổi tiếng thể hiện nhưng với khán giả, người thể hiện thành công nhất là ca sĩ Tiến Thành. Nhạc sĩ Lương Nguyên nói rằng, ca khúc “Nơi đảo xa” hội tụ một sự hoàn hảo đến tuyệt vời về sáng tác, phối khí và người thể hiện. Sau này, ca khúc được nhiều người hát nhưng không ai vượt qua được ca sĩ Tiến Thành.

Có một giai thoại rất cảm động về “Nơi đảo xa” qua tâm sự của một người lính rằng: “Năm 1988, Trung Quốc đánh chiếm đảo Gạc Ma và một số đảo thuộc quần đảo Trường Sa của Việt Nam, ở làng mình có một anh là thuyền phó đã hi sinh trong trận chiến. Năm đó, mình đang học cấp 3, nghe ca sĩ Tiến Thành hát bài hát “Nơi đảo xa” trên Đài phát thanh. Bài hát hay đến mức tạo thành sức hút rất lớn với thế hệ thanh niên lúc bấy giờ. Học xong, đứa nào cũng xung phong đi lính hải quân để ra biển đảo. Tới giờ, nghe lại bài hát này thì ký ức, cảm xúc lại ùa về. Lời bài hát như thúc giục lòng người, truyền cảm hứng cho những người lính và hậu phương, lại được thể hiện quá thành công qua giọng hát của ca sĩ Tiến Thành sẽ mãi mãi còn lại với thời gian”.

Ca sĩ Tiến Thành thể hiện xuất sắc nhất ca khúc không phải bởi ông là người đầu tiên hát, lại quá thành công nên khiến cho người hát sau khó lòng “phá vỡ”. Điều quan trọng nhất làm nên dấu ấn của người nghệ sĩ với ca khúc là bởi, ông đã hát bằng cảm xúc của một người lính. Hát như đồng cảm, như chính mình đang ở nơi đầu sóng ngọn gió. Chất giọng vang, sáng như có “chất thép” bên trong nên khi thể hiện, ca khúc đã bật lên được không khí hào hùng, vừa da diết khắc khoải nhưng cũng đầy hơi thở lạc quan tươi sáng vào ngày mai. Cách hát dung dị, mộc mạc nhưng rắn rỏi, rất đúng “chất” của lính đảo nên khi hát chẳng khác gì “cá gặp nước”, khiến cho bài hát đi vào lòng người.

Sau này, ca sĩ Trọng Tấn cũng là người được khán giả thường xuyên yêu cầu thể hiện ca khúc “Nơi đảo xa”. Anh có lợi thế về chất giọng, kỹ thuật thanh nhạc nên thể hiện cũng rất hay. Nhưng anh mới chỉ truyền tải được chất trữ tình của người lính biển, còn sự hào sảng, rắn rỏi thì dường như vẫn thiếu. Có lẽ, Trọng Tấn hát với tâm thế của thời bình nên phần thể hiện của anh cũng thiên về chất trữ tình tự sự nhiều hơn.

Trong chương trình “Giai điệu tự hào”, ca sĩ Tùng Dương cũng đã thể hiện lại ca khúc “Nơi đảo xa” nhưng bị đánh giá là thiếu cả chất “thép” lẫn chất “tình”. Bởi bài hát cần sự thể hiện mộc mạc, chân phương, trong khi Tùng Dương phù hợp với những phong cách dữ dội, mạnh mẽ nhiều hơn.

Sáng tác khi chưa đến Trường Sa

Cũng như nhạc sĩ Hồng Đăng, từng nổi tiếng với ca khúc “Hoa sữa” nhưng khi đó lại chưa biết gì về hoa sữa thì với nhạc sĩ Thế Song cũng vậy. Khi chúng tôi nghe ca khúc “Nơi đảo xa” ở Trường Sa, nhiều người cũng không khỏi thắc mắc, điều gì khiến nhạc sĩ Thế Song viết bài hát hay như thế mà lại chưa từng đến đảo? Đó có lẽ là sự “thần giao cách cảm” hay “người được biển chọn” chăng? Bởi phần nhiều các ca khúc của ông là dành cho biển, dù ông là “trai Hà Nội xịn”. Ngoài “Nơi đảo xa”, nhạc sĩ Thế Song có một chùm các ca khúc về biển như: “Ngôi nhà lính đảo”, “Biển mưa”, “Biển chuyện tình hóa đá”, “Hoa hồng biển đảo”, “Mênh mang Trường Sa”, “Tình em theo cánh sóng”, “Hát từ vùng gió xoáy”, “Hòn mưa”, “Sóng ru”, “Vũng Tàu tình yêu biển”, “Cát Bà tình em”, “Biển hẹn Cà Mau”...

Khi còn sống, nhạc sĩ Thế Song từng tâm sự về hoàn cảnh ra đời của bài hát “Nơi đảo xa”. Năm 1979, trong một lần đi thực tế sáng tác tại các đồn biên phòng ở Quảng Ninh, ông cùng nhạc sĩ Phạm Tịnh nghỉ tại trạm sửa chữa tàu biển số 48 của bộ đội hải quân. Tại đây, các nhạc sĩ đã được chiến sĩ hải quân kể rất nhiều câu chuyện cảm động. Có chiến sĩ vừa từ đảo trở về kể rằng anh đã ở đảo 2 năm, mọi thứ gian khổ, khó khăn, thậm chí cả hi sinh, các anh đều chịu được nhưng sợ nhất là nỗi nhớ nhà, nhớ người thân. Chiến sĩ khác thì tâm sự rằng ở đảo toàn con trai, nhiều lúc thèm nhìn một người con gái... Những câu chuyện cảm động đã thôi thúc nhạc sĩ Thế Song viết ngay. Ca khúc “Nơi đảo xa” ra đời trên đoạn đường từ Quảng Ninh về Hà Nội.

Khi ca khúc đã trở nên nổi tiếng, phải đến năm 2002, nhạc sĩ Thế Song mới có dịp đến thăm Trường Sa. Sau này, ông có thêm nhiều ca khúc được sáng tác từ những lần đi thực tế như vậy, nhưng có lẽ chưa có ca khúc nào vượt nổi ca khúc “Nơi đảo xa”.

Với sức lan tỏa mạnh mẽ của ca khúc, năm 2017, nhạc sĩ Thế Song đã được tặng thưởng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật cho chùm ca khúc: “Nơi đảo xa”, “Bài ca trên đỉnh Pò Hèn”, “Tình yêu bên suối”. Nhạc sĩ Thế Song đã ra đi nhưng “Nơi đảo xa” thì sẽ mãi là bài ca đi cùng năm tháng, đi cùng với những kỷ niệm của những người lính hải quân.

Minh Nhật