Phục dựng Văn miếu Vinh: Chờ đến bao giờ?

 

Tuy nhiên, ngoài lý do quanh việc lựa chọn địa điểm để phục hồi, tôn tạo còn  liên quan đến kinh phí, sự thờ ơ của các ngành chức năng, là những nguyên nhân khiến cho nhiều năm đã trôi qua Đề án phục dựng, tôn tạo Văn miếu Vinh vẫn đang nằm… trên giấy.

 

Loanh quanh lựa chọn địa điểm

Liên quan đến việc xác định địa điểm và phương án tôn tạo Văn miếu Vinh, Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch Nghệ An- cơ quan chủ quản đã từng tổ chức hội thảo lấy ý kiến. Rất nhiều ý kiến, đề xuất đã được đưa ra. Tuy nhiên tựu trung vẫn là chọn phương án phục dựng Văn miếu Vinh tại chỗ hay là xây dựng tại địa điểm mới.

Dẫn giải lý do: Nếu xây dựng tôn tạo tại địa điểm cũ sẽ cần một kinh phí quá lớn trong việc đền bù, giải phóng mặt bằng, di dời nhà máy in, chưa kể đến chuyện kinh phí tôn tạo, trong khi ngân sách của tỉnh lại eo hẹp. Vì vậy theo ông Bạch Hưng Đào- Chủ tịch Hội khuyến học Nghệ An thì nên chọn khu vực trong Công viên trung tâm kề Quảng trường Hồ Chí Minh để xây dựng một Văn miếu mới thành một quần thể liên hoàn. Một số nhà nghiên cứu khác cũng đồng tình quan điểm rằng: Nếu làm tại điạ điểm cũ sẽ không khả thi vì liên quan đến chuyện đền bù giải phóng mặt bằng vốn rất phức tạp! Do vậy nhiều người đã đề xuất việc lựa chọn địa điểm có thể ở gần trường THPT Phan Bội Châu, trường THPT Huỳnh Thúc Kháng hoặc Vườn hoa Cửa Tiền...

 

Phế tích duy nhất còn lại trên đất thiêng chỉ là tòa nhà Đại bái. Ảnh: HH

Trái ngược với những ý kiến trên, nhà nghiên cứu lịch sử Nghệ An- Nguyễn Minh Siêu lại lý giải: Việc đặt vị trí cho Văn miếu từ xưa đã được các bậc tiền nhân lựa chọn rất kỹ lưỡng, cân đối cả vị trí thờ tự, thuận cả về phong thủy. Ngót 150 năm (1803 - 1948) tồn tại với sự nguyên vẹn của nó, Văn miếu Vinh thực sự là mảnh đất địa linh nhân kiệt. Sự linh diệu của vị trí này đã được chứng minh -  Ấy là từ khi có Văn miếu Vinh, đạo học xứ Nghệ mới vươn tới tầm cao nhất về sự thành đạt. Chính nhờ sự thành đạt ngày càng cao trong học tập, thi cử của các thế hệ tiền nhân đã góp phần quan trọng làm cho xứ Nghệ vốn là vùng trại, vùng biên viễn phên dậu phía Nam dưới thời Lý- Trần, đã trở thành vùng đất văn hóa dưới thời Lê, nổi tiếng đậm đà sắc thái xứ Nghệ dưới thời Nguyễn.

 

Ông Siêu dẫn giải: Nổi tiếng là đất học, chỉ tính riêng triều Nguyễn (từ vua Minh Mệnh đến vua Khải Định 1820 - 1919), Nghệ An có tới 91 người đỗ đại khoa, chiếm 16,5% số người đỗ đại khoa trong cả nước. Hay như dưới thời vua Duy Tân (1907- 1916), trong khoảng thời gian này số người đỗ đại khoa của xứ Nghệ là 16/33 người chiếm gần 50% tổng số người đỗ đại khoa trong cả nước.

 

“Tuy nhiên về mặt danh tính pháp lý thì cho đến nay Nghệ An vẫn chưa hề có một di tích Văn chỉ, Văn miếu nào được xếp hạng cấp Quốc gia hay cấp tỉnh. Đó là một thực tế đau xót...”- ông Siêu bày tỏ. Đồng quan điểm với ông Siêu, Phó GS Ninh Viết Giao cho rằng: Việc phục hồi tôn tạo Văn miếu Vinh không có sự lựa chọn nào khác là phục dựng lại trên nền đất cũ của di tích. Bởi căn cứ theo Luật di sản văn hóa, nói đến tôn tạo di tích thì phải dựa trên địa điểm của di tích cũ, đây cũng là yêu cầu của Bảo tồn di tích. 

 

Đầu rồng trên quai chuông.

Chiếc chuông cổ đang được lưu giữ tại Văn miếu Vinh.  Ảnh: Hồ Hà

Mòn mỏi  đợi chờ!

 

Cho đến nay, địa điểm phục dựng Văn miếu Vinh đã được xác định. Tuy nhiên theo ông Nguyễn Văn Thanh, Trưởng ban Quản lý Di tích- Danh thắng tỉnh thì vấn đề “vướng” nhất hiện nay là giải tỏa, đền bù trong công tác GPMB. Và có lẽ vì vấn đề “mê hồn trận” này mà các ngành liên quan sở tại chưa thực sự mặn mà. Thiết nghĩ, nếu không có những giải pháp đồng bộ, quyết liệt từ các cơ quan chức năng thì thời điểm Văn miếu Vinh được phục dựng sẽ còn chưa biết đến bao giờ?

Thực ra, năm 1999 UBND tỉnh Nghệ An đã chủ trương phục hồi, tôn tạo lại Văn miếu Vinh và đã giao cho Sở Văn hóa Thông tin (cũ) lập hồ sơ công nhận di tích để khoanh vùng bảo vệ, đồng thời làm việc với Nhà máy in để có phương án bảo vệ di tích.

Thế nhưng do phải huy động một nguồn kinh phí lớn nên việc này đành phải dừng lại. Sau đó, UBND tỉnh lại tiếp tục có công văn số 6707/UBND – VX ngày 29/12/2004 giao cho Sở Văn hóa & Thông tin chủ trì cùng với Sở Xây dựng, UBND thành phố Vinh tham mưu cho tỉnh về việc phục dựng lại Văn miếu.

 

Đến năm 2005, dự kiến phục dựng Văn miếu  trên diện tích 3,5 ha (bao gồm phải giải phóng mặt bằng Công ty in, Bệnh viện thành phố Vinh và 14 hộ dân) lại một lần nữa không được thực thi vì việc giải phóng mặt bằng một diện tích quá lớn, việc đền bù và các chi phí khác đã lên khoảng 31 tỷ đồng.

 

Năm 2008, phương án phục hồi, tôn tạo Văn miếu Vinh lại được đưa ra và Sở VH,TT&DL lại giao cho Ban quản lý Di tích- danh thắng tỉnh và Đơn vị tư vấn là Công ty nhà Việt phối hợp triển khai một số việc như tổ chức Hội thảo khoa học xác định địa điểm và phương án tôn tạo, phục hồi; tổ chức đi tham quan một số Văn miếu ở các địa phương, đồng thời làm việc với Cục Di sản văn hóa để có phương án tôn tạo, phục hồi và xếp hạng di tích. Lần này, địa điểm phục hồi, tôn tạo đã được Sở này đề nghị lên tỉnh là chọn tại địa điểm Văn miếu xưa (hiện nay thuộc Công ty in và 14 hộ dân).

 

Mới đây, Ban thường vụ tỉnh ủy Nghệ An  đã có công văn số 263- TB-TU về việc phục hồi, tôn tạo Di tích Văn miếu. Tại thông báo này, Ban thường vụ Tỉnh ủy kết luận: Đồng ý phục hồi, tôn tạo Di tích Văn miếu tại địa điểm cũ thuộc phường Hồng Sơn, với qui mô toàn bộ khuôn viên Công ty in và 14 hộ dân ở phía Nam đường Ngô Đức Kế.

 

Để triển khai thực hiện, ngày 20/6/2011 UBND tỉnh đã giao cho Sở VH,TT&DL làm Chủ đầu tư Dự án, tổ chức lập quy hoạch chi tiết xây dựng; giao cho UBND thành phố Vinh chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác bồi thường và tái định cư của Dự án, kinh phí do ngân sách tỉnh cấp, báo cáo phương án GPMB, tái định cư về UBND tỉnh trước ngày 30/7/2011.