Sông Lam ký sự: Nơi giao hòa sông biển

Cũng như nhiều làng quê khác ở Nghi Xuân, người dân nơi đây vẫn sống bằng nghề nông chất phác. Nhưng đó cũng là mảnh đất của rất nhiều dòng họ nổi tiếng khắp cả nước như: Họ Nguyễn ở Tiên Điền, họ Phan ở Phan Xá, họ Đặng ở Uy Viễn, họ Võ ở Hội Thống v.v... Đó là những dòng họ đã để lại cho đời những người con ưu tú, hiền đức hơn người, tài cao, chí lớn lưu danh sử sách như: Danh nhân văn hóa thế giới, Đại thi hào dân tộc Nguyễn Du; Đại doanh điền, nhà thơ Nguyễn Công Trứ; nhà địa lý Tả Ao nổi tiếng đời Hậu Lê; danh tướng Nguyễn Xí; Thiên đô ngự sử Phạm Ngữ....

Đến với Tiên Điền, chúng tôi có cảm giác yên bình đến lạ thường. Xen kẽ với những nếp nhà mái ngói đỏ tươi là nhiều di tích lịch sử, nhà thờ hay mộ phần của các danh nhân nổi tiếng. Ở cái nơi nắng gió quần thảo, mưa lũ hoành hành, thiên nhiên khắc nghiệt đến như vậy nhưng lại sinh ra  rất nhiều người tài: "Những người đỗ đạt được dành một khoảng ruộng gọi là học điền. Mỗi Tiến sĩ, Cử nhân, Tú tài được 1,8 mẫu. Làng tôi tuy ít đất nhưng vẫn dành sự ưu ái đó để cổ vũ sự học. Những vị trí trang trọng trong làng thường được dành cho người đỗ đạt cao nhất của làng", một cao niên trong làng cho biết.

Ở đình làng vẫn còn lưu giữ sắc phong "Xã Trung Nghĩa" từ thời nhà Lê do đã góp công lớn vào việc bảo vệ kinh thành Thăng Long.

Cuối thế kỷ 19, khi vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương, dân Tiên Điền đã theo nhà nho yêu nước Hà Văn Mỹ, võ tướng của Phan Đình Phùng đánh Pháp ở vùng ven sông Lam. Trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, làng Tiên Điền là một cơ sở của Đảng.

Mảnh đất này đã sản sinh ra Đại thi hào Nguyễn Du, danh nhân văn hóa thế giới với "Truyện Kiều" bất hủ. Ngôi nhà nhỏ của Tộc trưởng họ Nguyễn ở Tiên Điền còn đơn sơ nhưng là nơi lưu giữ rất nhiều bút tích, ghi danh công trạng dòng họ có một không hai này. Tộc trưởng Nguyễn Mậu (đời thứ 14) dẫn chúng tôi ra khu lưu niệm và mộ phần Nguyễn Du nói: "Quan làm nên Đông các/Có cần chánh văn minh/Có nhất phẩm triều đình/Lưỡng triều danh tể tướng - chính là nói về dòng họ chúng tôi.

Mộ phần Đại thi hào Nguyễn Du ở làng Tiên Điền.

Ông Nguyễn Mậu, tộc trưởng dòng họ Nguyễn Tiên Điền tự hào nói về dòng họ mình.

Xuôi về biển lớn

Nhịp sống nơi hạ lưu sông Lam.

Cửa Hội, nơi sông về với biển.

Về xuôi, về với biển cả, không còn những chuyến bè mảng trôi thong dong theo dòng chảy nữa. Thay vào đó là những con tàu đánh cá lớn nằm chờ những chuyến ra khơi.

Con đường đê mới hoàn thành men theo dòng sông hàng chục cây số dẫn dắt chúng tôi từ chân cầu Bến Thuỷ về tới vùng đất cửa sông hùng vĩ. Rồi khoảng không gian mênh mông của sóng nước nơi sông hoà mình cùng biển lớn trải rộng hết tầm mắt. Hết rồi cảnh núi non trùng điệp, qua rồi những cánh rừng săng lẻ rậm rạp, những núi đá dựng đứng, đoạn cuối dòng Lam mênh mang êm đềm đến lạ thường. Không còn chuyến đò ngang nào ở đây nữa, chúng tôi ra tới cửa biển bằng chiếc thuyền máy, phương tiện phổ biến của người dân nơi đây. Thuyền nhổ neo ra khơi bỏ lại phía sau lưng những bãi bồi, rặng tre và những cánh đồng ven biển xanh mơn mởn. Thuyền len lỏi qua những chiếc thuyền cá lớn hơn. Trước mắt tôi, biển trải dài mênh mang- Nước sông Lam đã hòa  cùng bể lớn...

Vậy là cuối cùng, sau bao nhiêu ngày xuôi theo dòng chảy sông Lam từ nơi thượng nguồn, chúng tôi cũng đặt chân tới Cửa Hội. Anh Hải người bạn đồng hành cùng tôi kể: "Mùa mưa lũ đến, nước sông Lam đục hơn, mạnh mẽ hơn. Khi hoà mình với biển, cứ ra khơi khoảng chục mét là dòng nước lại đổi màu, từ đục chuyển sang trong xanh, màu nước cành xanh, vị nước càng mặn". Anh Hải chỉ tay về những cồn bãi đang ngày một vươn mình ra biển nói: "Kia là những bãi sò. Sò huyết Cửa Lò nổi tiếng cả nước... Ngày trước ngư dân chỉ mò bắt sò tự nhiên. Bây giờ người ta đã khoanh vùng nuôi sò. Nghề nuôi sò tại thị xã Cửa Lò này đã mang lại kinh tế khá giả cho nhiều hộ gia đình. Nhà tôi cũng có bãi sò khoảng vài ha phía trong lạch sông. Nếu anh có nhu cầu mua sò thì xin mời ghé thăm".

Chiều ở cửa sông Cửa Hội, bầu trời trở nên đen kịt và bắt đầu đổ mưa to.  Những bãi bờ phía sau mờ ảo trong làn mưa. Nước sông ở Cửa Hội bỗng nổi sóng dữ dội. Anh Hải kể: "Cách đây khoảng chục năm trước, chính nơi này, một số ngư dân đã tìm thấy tàu cổ dưới làn nước sâu 30m. Sau khi phát hiện họ đã lặn dò tìm và trục vớt được một số hiện vật bằng đồng cùng các hiện vật khác chưa xác định rõ chất liệu. Đáng chú ý trong số hiện vật đã trục vớt có 3 khẩu súng thần công. Chẳng biết từ đời nào? Của ai? Nhưng có lẽ là của người thời trước dùng để bảo vệ chủ quyền biển"...

Trời tối. Ở bãi cát cuối rừng phi lao, những người đàn ông với  vồng ngực trần vạm vỡ, rám nắng, hối hả bê những sọt cá lớn từ thuyền xuống...

Ngày mai, khi ánh mặt trời còn chưa kịp ló lên khỏi mặt nước Cửa Hội thì chợ cá nơi đây đã tấp nập với những thúng mẹt, những sọt chất đầy hải sản. Trước mỗi chuyến đi, rồi sẽ có những ánh mắt ngóng đợi, những khuôn mặt ưu tư. Và rồi tất cả như bừng tỉnh, cùng ngóng về phía những chiếc tàu cá đang cập bờ.

 Quang Thành