"Thác là thể phách, còn là tinh anh"

Nhà thư pháp Lê Xuân Hòa (Thanh Hoằng Khuê) từ giã trần gian này đi vào cõi vĩnh hằng ở tuổi 95.

15 năm bỏ xứ tha hương

Tôi vẫn nhớ cái lần đầu tiên được “văn kỳ thanh, kiến kỳ hình” nhà thư pháp nổi tiếng này, trong một ngày đầu năm du xuân Văn Miếu -  Quốc Tử Giám. Hình ảnh cụ già râu bạc trắng ngồi vẽ chữ như múa bút trên tấm giấy lụa đã nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của đông đảo khách du xuân.

Nghe một trung niên đang đứng gần cụ giới thiệu đây là nhà thư pháp Thanh Hoằng Khuê Lê Xuân Hòa, nhiều người ồ lên vì họ mới chỉ được nghe tiếng và nhìn thấy cụ trên tivi chứ chưa bao giờ được gặp cụ ngoài cuộc sống. Có thể nhận thấy rằng, trong làng thư pháp Việt Nam, hiếm có nhà thư pháp nào được cả người chơi thư pháp chữ Hán lẫn thư pháp chữ Quốc ngữ luôn trân trọng nhắc tới như cụ Lê Xuân Hòa.

Cụ Hòa sinh năm 1914 trong một gia đình có truyền thống Nho học ở làng Phú Khê, huyện Hoằng Khuê, tỉnh Thanh Hóa. Từ nhỏ cụ đã được cha - một ông Tú Kép (hai lần đỗ tú tài) truyền thụ cho tinh hoa của Nho học. Nhưng rồi đạo Nho thất thế, 10 tuổi, cậu bé Hòa bỏ khoa thi song vẫn tự học để hoàn thiện trình độ đặc biệt về chữ Hán. Có ai ngờ, cậu học trò nổi tiếng chữ tốt ngày xưa lại có những quãng đời trầm luân, phải rời bỏ quê hương nương thân nơi đất khách.

Ngày toàn quốc khởi nghĩa, Lê Xuân Hòa hồ hởi đến với cách mạng. Nhờ có tài chữ nghĩa nên hồi đó cụ được giao một trọng trách khá lớn trong làng. Chính vì trọng trách này mà thời kỳ cải cách ruộng đất, gia đình cụ bị quy là địa chủ. Cụ kéo vợ cùng 6 người con, đứa lớn nhất 15 tuổi, đứa bé còn đang bú mẹ rời xứ Thanh ra Hà Nội. Chuỗi ngày cơ cực ngủ vạ vật nơi hè phố, rồi nương náu cửa chùa chỉ dừng lại khi có một người tốt bụng cho gia đình cụ ở nhờ một chái bếp nhỏ. Ban đêm, cụ Hòa kéo xe ba gác, ban ngày đi cắt tóc rong. Để có được miếng cơm, mấy đứa con cũng phải lam lũ kiếm tiền bằng các nghề như bán kem, bán lạc rang ở ngoài ga.

15 năm sau, cụ được khôi phục danh dự. Với bản tính thích hoạt động lại có tài viết chữ, cụ tham gia vào các tổ chức mặt trận, hội phụ lão của địa phương. Mỗi năm đến Tết, cụ lại ngồi viết câu đối, viết thơ bằng chữ Hán tặng bạn bè. Tiếng lành đồn xa, nhiều người tìm đến xin chữ, trong đó có cả các đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước  như Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu, Thủ tướng Phan Văn Khải, Đại tướng Võ Nguyên Giáp... và nhiều người nước ngoài.

Thư họa gia chuyên nghiệp duy nhất Việt Nam

Chính vì nổi tiếng về thư pháp như thế nên người ta đồn rằng, ở Việt Nam tính cho đến cuối thế kỷ 20, chỉ có duy nhất thư họa gia Lê Xuân Hòa là “chuyên nghiệp” về thư pháp, nghĩa là sống được bằng nghề viết chữ. Thế nhưng cứ theo cách nói “chơi đến cuối đời mới mong thành tựu” dành cho bốn thú “chữ, tranh, sành, kiểng” thì sự “chuyên nghiệp” của cụ Hòa cũng chỉ vào khoảng 20 năm cuối đời.

Sống qua gần một thế kỷ, cụ là một trong số ít người được chứng kiến hết những thăng trầm, thay màu đổi sắc của tranh thư pháp Việt. Ngày trước, những người “ngoại đạo” hay không đam mê thư pháp chẳng mấy ai biết đến những tên tuổi của các thư gia. Người ta chỉ biết đến Lê Xuân Hòa nhiều hơn từ khoảng hơn 10 năm trở lại đây, khi mà những cuộc triển lãm thư pháp lớn ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh... được tổ chức.

Một tác phẩm thư pháp của cụ Lê Xuân Hòa.

Mấy năm qua, sự xuất hiện liên tục của các “ông đồ thời @” với những tác phẩm để lại dấu ấn mạnh mẽ như kỷ lục thư pháp Truyện Kiều và bộ thư pháp khổng lồ Tuyên ngôn độc lập của Trịnh Tuấn đã làm cho công chúng ngày càng biết và hiểu hơn về một môn nghệ thuật sâu sắc, tài hoa và ý nghĩa này. Chỉ có điều, nhiều ông đồ 8X vẫn mặc quần bò, áo sơ mi, cổ thắt cà vạt, chân đi giày Tây, thắt lưng đeo điện thoại di động. Chính vì thế hình ảnh cụ Lê Xuân Hòa rung rung chòm râu bạc, gò lưng vẽ chữ ở một góc Văn Miếu - Quốc Tử Giám càng khiến cho người Hà Nội thấy nao lòng, khi nhớ về những câu thơ đẹp và buồn của “Ông đồ” Vũ Đình Liên: “Mỗi năm hoa đào nở - Lại thấy ông đồ già - Bày mực tàu giấy đỏ - Trên phố đông người qua”.

Nhiều tác phẩm thư pháp của cụ Lê Xuân Hòa đã được Bảo tàng Cách mạng Việt Nam đưa vào bộ sưu tầm. Đó là các bức chữ thể hiện bài thơ Nam quốc sơn hà của Lý Thường Kiệt; bài thơ Cần kiệm liêm chính của Chủ tịch Hồ Chí Minh; bài Phong kiều dạ bạc của Trương Kế...

Ngoài ra, Bảo tàng còn lưu lại toàn bộ đồ dùng viết thư pháp của cụ như: nghiên mài mực, bút lông, ống đựng bút, những cuốn sách Hán học được in ở đầu thế kỷ 19. Tác phẩm thư họa của cụ cũng có mặt ở thư viện trường Đại học Cornell (New York – Mỹ), trong Triển lãm thư pháp quốc tế do Hiệp hội các nhà thư pháp Trung Quốc kết hợp với các Hội thư pháp Hàn Quốc, Nhật Bản tổ chức tháng 9/1994 tại Bắc Kinh.

Cụ cũng là người đã có công cùng các nhà nghiên cứu, các nhà thư pháp phục chế lại, hoặc làm mới nhiều tác phẩm, di tích văn hóa cũng như đào tạo nhiều thế hệ những người yêu thích thư pháp ở Việt Nam. Từ Đài Loan xa xôi, ông Hội trưởng Hội thư pháp Fan Qing Zhong đã có lần tìm đến tận thư trai của cụ trong ngõ Gốc Đề ở phố Minh Khai, Hà Nội để được diện kiến và trao tận tay bức thư mời “Lê Xuân Hòa đại sư làm cố vấn danh dự quốc tế cho bản hội”.

Mùa xuân năm Mậu Tý này, Văn Miếu -  Quốc Tử Giám sẽ lại tấp nập những tấm poster đượm mùi công nghệ quảng bá tên tuổi và tài năng của các “ông đồ thời @”. Dẫu cho thư pháp giờ đây đang được mở bung ra trong khái niệm của những người trẻ, được đưa lên mạng internet... thì nhân cách và triết lý sống cao đẹp của các thư gia danh tiếng như cụ Lê Xuân Hòa sẽ vẫn là những tài sản quý giá nhất để lại cho thế hệ yêu thư pháp hôm nay.

Nguyễn Thắng