Thâm cung bí sử (73 - 1): Kỷ vật của ông nội

Ông nội tôi là thầy đồ. Kỷ vật ông để lại là một cái nghiên, một cái bút lông, một thỏi mực tàu đã mài dở, những viên gạch nem và 12 hòm sách. Những viên gạch nem là học cụ để ông tôi dạy học trò, trên đó khắc những nét chữ Nho, nét sổ, nét mác, nét móc, nét quy, nét củ. Học trò phải dùng que tre mài theo những nét khắc đó cho quen tay trước khi cầm bút viết chữ. Chữ Nho nhiều nét và rất khó viết, phải tập viết như thế chữ viết mới ngay ngắn. Với học trò ngày xưa, chữ ngay ngắn là vô cùng quan trọng. Lê Quý Đôn từng nói rằng: “Muốn biết một thời thịnh hay suy phải xem xét 3 điều. Một là quan lại có liêm chính không. Hai là quân đội kỷ luật có nghiêm không. Ba là học trò chữ viết có ngay ngắn không. Cả 3 điều đó hỏng chỗ nào thì phải sửa ngay. Nếu không đất nước sẽ nguy”. Chính vì thế mà các thầy đồ phải dạy học trò viết chữ cho ngay ngắn. Bây giờ mỗi dịp Tết đến, các thầy đồ hiện đại ngồi bán chữ thư pháp rất nhiều. Thật ra đó chưa chắc đã phải là thư pháp theo đúng nghĩa của từ này. Học thư pháp khó lắm và công phu lắm. Thân phụ của GS Phan Ngọc đỗ Phó bảng thời nhà Nguyễn. Ông mê thư pháp và quyết tâm học thư pháp. GS Phan Ngọc kể về chuyện thân phụ của ông học thư pháp: “Mỗi tuần chỉ học 2h, nhưng mỗi tháng mất nửa tháng lương của ông Phó bảng. Hai tuần đầu phải cởi trần, chỉ mặc quần đùi, không được cầm bút mà phải tập vận khí. Chỉ khi nào ngắm nhìn cái bắp thịt nổi lên, chứng tỏ đã vận được khí đúng quy cách, lúc đó mới được phép cầm bút. Tập được vận khí rồi, phải tập cầm bút. Trò này cũng đòi hỏi 2 tuần. Phải cầm bút như thế nào để truyền hết khí ra đầu ngón tay. Cái bút lông cầm trên 3 ngón tay nhìn bên ngoài hết sức lỏng, nhẹ nhàng, nhưng thật ra lại rất chặt, không ai giật được nó khỏi tay mình. Cứ cầm như thế mà không được viết gì hết. Chốc chốc ông thầy lại giật mạnh cây bút. Cây bút rơi ra. Thế là hỏng và phải tập lại 2 tuần nữa. Sau đó học đến trường phái. Trường phái dùng gân, trường phái dùng cốt, mỗi trường phái đều có những bậc thầy phải theo. Đã theo trường phái nào thì phải chấp nhận những quy tắc của trường phái ấy không được lẫn lộn. Rồi thầy đưa ra những tập danh bút. Nhìn qua thấy cái nào cũng đẹp. Thầy phân tích mẫu cho một trang danh bút để thấy bút pháp. Lúc đó mới hiểu cái khó của từng bút pháp và điều này mất 1 tháng.

(Còn nữa)

Khánh Hoàng