Tiên Dung, đệ nhất bất tử Việt Nam

Lãng mạn trong tình yêu, người vợ của sự lo toan

Tiên Dung là một biểu tượng kì diệu của nàng công chúa đam mê và liều lĩnh nhất trên thế giới trong thời kỳ sơ sử, khó có thể duy lý người Việt đã từng có một tình yêu thuần khiết và mãnh liệt như mối tình của Tiên Dung và Chử Đồng Tử ở thời Hùng Vương thứ 18.

Ngoài những công tích của đôi tình nhân này để lại cho sự thông thương buôn bán, sự lãng mạn của họ khiến cho nhiều người phải giật mình. Nó hiển lộ một thời kỳ người Việt yêu đương thuần khiết, chưa hề có bóng dáng của xiềng xích kỉ cương Nho giáo. Cảnh giới cuộc gặp gỡ ban đầu của Tiên Dung và Chử Đồng Tử, tạm thời dọn sang một bên sự giàu sang hay nghèo khó, đó là bối cảnh của sông nước cây cỏ và một đôi âm dương trần trụi như trời đất vậy. Nó có sự ngượng ngùng của sinh vật có ngôn ngữ và văn hóa, cũng có sự thấu hiểu quy luật của tự nhiên khi Tiên Dung nói rằng: Trời đã sắp xếp để chúng ta gặp nhau. Nếu coi đó là mối tình sét đánh thì cũng đáng yêu mà coi đó là sự thuần khiết của tình yêu cũng đáng nhớ. Bởi đó là trạng thái của sự giao kết không có chi phối từ lụa là tiền bạc, chỉ có đầu mày cuối mắt, sự phải lòng, nỗi e ấp của tình yêu nguyên thủy.

 

Hình ảnh Chử Đồng Tử - Tiên Dung (Ảnh: TL)

Trong sự e ngại về thân phận ấy, công chúa Tiên Dung chính là người đã dẹp bỏ sự ngăn cách địa vị giữa hai người. Hình mẫu những nàng công chúa lãng mạn đem lòng yêu những chàng trai nghèo trên thế giới nơi nào cũng có, nhưng một nàng công chúa sẵn sàng từ bỏ mọi danh tước phú quý, rời cung sống với người mình yêu như một thường dân ở niên đại xa xưa ấy hẳn chỉ có mình Tiên Dung. Cho đến khi họ kết thành đôi và lặng lẽ rút lui không chống lại vua cha, sự thông thái và quyết đoán ấy thuộc về Tiên Dung. Tình yêu của nàng mang sức mạnh tự thể, chỉ vì sự hối thúc của con tim và sự bao dung quảng đại của một nàng công chúa giàu sang không coi rẻ người lao động.

Sự đẹp đẽ ấy còn nằm ở sự chân thật của màu sắc nhục dục trong mối tình giữa hai con người. Văn học trung đại với xích xiềng Nho giáo thể hiện cấm kị với nhục dục bao nhiêu thì câu chuyện về Tiên Dung và Chử Đồng Tử khi nước ta còn thuần khiết càng bộc lộ một sử thỏa thuê trong tự do tình yêu của con người bấy nhiêu. Đó là tình yêu tinh khôi vốn có của con người mà sau này, với nhiều nguồn đạo đức du nhập và sự phức tạp của sinh vật biết nói, chúng ta cứ đánh mất dần đi tự do của chính mình.

Không thể nào từ chối rằng khu đô thị sầm uất mà vợ chồng Tiên Dung đã tạo nên là nhờ sự tháo vát và uy lực của một nàng công chúa hiểu biết và ắt hẳn có chút vốn liếng trong tay. Sự thông thương không chỉ với người trong nước của hai vợ chồng Tiên Dung là dấu mốc khiến cho đôi vợ chồng lãng mạn đi vào sức mạnh của kinh tế và lý trí của người Việt. Từ cái nền giao hòa của tình yêu và gia đình, họ đã tiến đến con đường thênh thang của cứu trợ nhân đạo và trở nên bất tử trong lòng người. Với bước tiến này, Tiên Dung chính là người chủ động dừng việc buôn bán, chia tài sản cho dân nghèo theo tiên ông học đạo. Sự bất tử của người chồng Chử Đồng Tử có được hẳn nhiên xuất phát từ tâm hồn phóng khoáng và sự tháo vát của người vợ Tiên Dung.

 

Lễ hội đền Chử Đồng Tử - Tiên Dung.

Với sự thuần khiết, niềm đam mê, thậm chí liều lĩnh và bao chứa công lao đó, liệu có bất công với Tiên Dung không khi nàng không được đưa vào hệ thống của các thánh bất tử? Trong từng bước tiến của Chử Đồng Tử, nàng luôn đóng vai trò thông minh và quyết đoán. Với vai trò thánh bất tử biểu hiện cho tình yêu, điều căn cốt để con người tồn tại, nàng phải là đệ nhất bất tử của người Việt mới phải. Chắc hẳn đã có sự biến đổi nào đây vì trong tâm thức của nhiều người Việt, đặc biệt là người dân Khoái Châu (Hưng Yên), Tiên Dung cùng chồng đều được tôn làm thánh bất tử.

Hơn nữa, trường kỳ lịch sử Việt Nam chưa hề có một nền kinh tế hàng hóa nào mà chỉ tồn tại tầng lớp tiểu thị dân mà thôi, mặc dù chúng ta đã từng có Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến. Thậm chí, khi thực dân nã đại bác vào Việt Nam ở thế kỷ XIX-XX, chúng ta vẫn sống với nền kinh tế tự cung tự cấp. Tiên Dung, người đã từng chỉ tay ra biển mà khuyên chồng hãy đi theo thương gia trên biển, chính là mẹ đẻ của nền kinh tế hàng hóa.

Không đúng hay bất công?

Những phát hiện mới về “Tứ bất tử” Việt Nam đề cập đến sự có mặt của Từ Đạo Hạnh và Nguyễn Minh Không trước khi có Mẫu Liễu Hạnh, góp phần cho thấy có sự chuyển dịch rõ rệt trong lịch sử “Tứ bất tử” của Việt Nam. Tuy nhiên, giới hạn bài này, người viết chỉ xin nhắc về nàng công chúa đáng yêu Tiên Dung với tư cách là một trong “Tứ bất tử”.

Có 3 trong số 4 “Tứ bất tử” được nhắc đến trong lịch sử là Tản Viên, Thánh Dóng, Chử Đồng Tử đều thuộc thời Hùng Vương thứ 18. Hai nhân vật Khổng Minh Không và Từ Đạo Hạnh xuất hiện vào đời Lý thế kỷ 11, Mẫu Liễu Hạnh thuộc thế kỷ 16. Về mặt niên đại, nhiều người có thể thắc mắc rằng trước khi Khổng Minh Không và Từ Đạo Hạnh xuất hiện, liệu có một bộ tứ nào khác không hay đó là “Tam bất tử”? Hơn nữa, Tiên Dung sinh cùng thời ba vị thánh kia và cũng bất tử, với biết bao nhiêu điều tuyệt vời cùng lãng mạn và uy lực của nàng kia, tại sao nàng không được xếp vào “Tứ bất tử”?

 

Tình yêu và lòng nhân nghĩa trong truyền thuyết Tiên Dung - Chử Đồng Tử đã đi vào Lễ hội dân gian cổ truyền.

Vậy lịch sử đã sai hay lịch sử bất công khi “loại” nàng công chúa ngọt ngào như mùa xuân kia khỏi danh sách “Tứ bất tử”? Người viết thiển nghĩ có những giả thiết sau có thể được dùng để lý giải điều này.

Giả thiết thứ nhất gắn với chính mối tình nguyên thủy và quá chừng lãng mạn của nàng và Chử Đồng Tử. Tâm lý Khổng Mạnh như một gông cùm sau này khiến người ta không còn muốn tôn vinh hình ảnh đẹp của đôi trai gái ấy nữa. Cũng với tâm lý này, sự xuất hiện của người chồng ở bất cứ cương vị nào cũng đã mang hình bóng của người vợ và do đó, người ta gọi Chử Đồng Tử để nhằm gọi thay cho cả Tiên Dung.

Một duyên cớ khác có thể đến từ những người dân lao động, khi họ muốn đứng nhiều hơn về phía Chử Đồng Tử, người đại diện cho họ, tầng lớp đau khổ trong xã hội và vì thế, khi Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện, như một mẫu mực mới của người Việt, sự bị gạt bỏ thuộc về Tiên Dung, trong khi hạt nhân căn bản để có được Chử Đồng Tử là mẫu hình rực rỡ của Tiên Dung trong tư thế đất trời tự nhiên trên bãi cát giữa bạt ngàn lau sậy.

Sai sót hay bất công? Câu trả lời có lẽ rất gần kia thôi dù hình bóng đôi tình nhân vượt biển thông thương đã xa lắm rồi, hun hút như chiếc bóng dài ngàn năm lịch sử, như bóng tiên ở cõi ngoài trần nhưng có lẽ, hình bóng người phụ nữ mượt mà ấy đối với văn hóa và lịch sử Việt sẽ vẫn còn là bí ẩn.