Vào làng "hỏi xoáy, đáp xoay"

Người dân làng Can Vũ, Việt Hùng, Quế Võ, Bắc Ninh ai nấy đều ăn nói nhỏ nhẹ, từ tốn có vẻ rất thật thà, thế nhưng lại khiến người nghe bực mình đến phát cáu. Tại đây "nói tức" được coi là cả một nghệ thuật độc đáo trong lời ăn tiếng nói.

Cả làng nói tức

Ít ai biết được rằng, ở mảnh đất Kinh bắc có một ngôi làng khá kỳ lạ. Ở đây từ người già cho đến người trẻ, cách nói chuyện của họ khiến người khác nghe xong đều nhăn nhó, khó chịu thậm chí là tức đến "sôi máu". Người trong làng vẫn truyền tai nhau từ bao đời nay truyền thống "nói tức Can Vũ".

Một góc làng Can Vũ, Việt Hùng, Quế Võ, Bắc Ninh

Qua sự giới thiệu, tôi tìm gặp ông Nguyễn Hữu Huy, một cao nhân nổi tiếng trong làng Can Vũ về nghệ thuật nói tức. Khi tôi cho ông Huy biết mình là nhà báo, muốn trò chuyện để tìm hiểu về văn hóa nói tức nơi đây, ông Huy cười khà khà nói " nhà báo các cậu là vua nói tức rồi, còn tìm hiểu về dân nói tức làm gì cho mệt", vừa nói ông vừa dẫn tôi vào nhà.

Từ từ rót chén trà mời khách, ông Huy chầm chậm cho biết, từ xưa làng Can Vũ đã nổi tiếng về lối ăn nói "hỏi xoáy, đáp xoay", người dân coi đây là nghệ thuật nói tức giao duyên. Người nói tức luôn phải giữ phong thái điềm đạm, từ tốn tạo nên tính thật thà, chân thật nhưng lại khiến người nghe bực mình, điên tiết, sôi gan, sôi ruột. Người đạt đến trình độ cao, nói tức phải nhẹ nhàng như hát, người khác có bực bội nhưng vẫn phải cười vui vì sự dí dỏm, thâm sâu của mình, ấy mới là nghệ thuật.

Càng những bậc cao tuổi ở Can Vũ, nghệ thuật nói tức càng điêu luyện khiên người nghe phát cáu mà vẫn phải phì cười

Rồi chuyện có cô gái bán bún chả, đã có chồng nhưng hay ăn mặc hớ hênh lúc bán hàng cho khách. Chẳng may hôm đó có một cao thủ nói tức vào ăn, bắt gặp cảnh chướng mắt, nhân lúc cô này mang chả với bún ra, người này nói "sao quán của bà chủ chả thâm thế". Thoạt đầu cô gái cũng không hiểu đứng thanh minh một thôi một hồi, nhưng về sau người ta không còn thấy cô ăn mặc hớ hênh nữa.

Cụ Huy còn cho biết ở làng Can Vũ nói tức là xưa rồi, bây giờ người ta còn biết hát tức, dùng tiếng ca quan họ để chọc tức người khác, nhất là vào những dịp hội làng, từ già, trẻ, trai gái đều thi nhau hát tức.

Gốc tích làng nói tức

Nói tức ở làng Can Vũ như một món ăn tinh thần xua tan những mệt nhọc sau giờ lao động lam lũ

Theo ông Nguyễn Hữu Huy thực ra việc nói tức cũng chẳng có bí quyết gia truyền gì cả. Chủ yếu dựa vào sự nhanh nhạy, sắc sảo trong lời ăn tiếng nói, nói theo kiểu ngụ ý hoặc dựa vào chính lời nói của người khác để châm biếm một cách thâm sâu. Ông Huy kể lại chuyện một người đàn bà ở làng bên sang Can Vũ thăm người thân và ở lại đây ít lâu, người này được dặn ra đường thấy ai hỏi han gì chớ có nói nhiều mà mang cái tức vào thân. Nhưng vì ra đường đi đâu cũng gặp người nói tức đến tím gan tím ruột nên vừa được hôm trước, đến hôm sau người này đã đòi về vì tức quá không chịu được nữa.

Nói tức ở Can Vũ nổi tiếng đến mức trước đây còn có nhiều người ở làng nói phét ở Đông Loan, Nội Hoàng, Bắc Giang tìm đến Can Vũ để "tầm sư học đạo" nhằm được chỉ dạy bí quyết nói tức đến bực mình.