Vợ chồng quan họ

Đôi vợ chồng đam mê quan họ cùng cuốn sổ mà ông Quyển còn giữ được từ thủa nhỏ đi học lỏm. Ảnh: Viết Tuân

Bà Nguyễn Thị Thơm đang kèm các em học văn hóa tại lớp học "Câu lạc bộ măng non Ken Đôi".

Quan họ se duyên

Sinh ra và lớn lên ở vùng quê Kinh Bắc, từ nhỏ ông Quyển đã được tắm mình trong những câu hát quan họ. Ngày ấy, làng Yên Mẫn còn có cả một đội quan họ nổi tiếng khắp vùng với các liền anh, liền chị như cụ Bé, cụ Câu, cụ Tường, cụ Chấp... Các cụ trong làng hay đi hát giao lưu với các làng trong xã, huyện vào các dịp hội làng, lễ, tết, hay những ngày rảnh rỗi không bận mùa vụ. Mỗi canh hát thường từ 8 giờ tối đến 2- 3 giờ sáng, có khi đến tận sáng ngày.

Ông Quyển vẫn còn nhớ một câu chuyện: Ngày đó, ở làng Nghi La, có một cụ bà hồi trẻ mê hát quan họ đến nỗi đêm nào cũng băng qua hơn 7 cây số đường đồng để đến hát giao lưu. Sáng hôm sau, khi bố gọi dậy đong gạo nấu cơm thì lát sau đã thấy cô con gái gục đầu vào vại gạo ngủ từ bao giờ, vì thiếu ngủ.

Hai cụ thân sinh của ông Quyển đều là người mê quan họ đắm đuối. "Ngày ấy quê tôi còn nghèo nhưng ai cũng mê quan họ lắm. Mỗi người bận bịu một việc để lo cơm áo gạo tiền nhưng ai cũng dành tình yêu và thời gian cho quan họ. Nên ngay từ nhỏ, quan họ như đã ngấm vào máu thịt của người dân nơi đây. Tiếng hát quan họ đã vượt lên trên cả sự đói nghèo, vất vả..." - ông Quyển tâm sự.

Năm 1960, có đoàn quan họ của giáo sư Lưu Hữu Phước điền giã về làng Yên, ông Quyển đã lẻn đi theo học lỏm và ghi chép lại rất tỉ mỉ vào một cuốn sổ để về nhà tự học lại. Đến giờ ông vẫn còn giữ được cuốn sổ ghi chép các làn điệu quan họ từ ngày ấy.

Ông đam mê và theo nghiệp hát quan họ từ đó. Cũng từ những làn điệu quan họ ấy đã se duyên cho ông tìm được người phụ nữ của đời mình là bà Nguyễn Thị Thơm.

Bà Thơm cũng là một người mê hát quan họ ở trong làng. Từ năm 1945, bà đã tham gia câu lạc bộ quan họ của làng. Bà quen ông từ những lần cả làng hát quan họ giao duyên. Họ đã tìm được sự đồng cảm với nhau từ đó. "Ngày đó vợ cả của ông đã mất. Khi biết ông ước ao có một người biết đánh máy vi tính, biết hát quan họ để giúp ông có thể xuất bản sách nhạc về quan họ thì tôi đem lòng thương ông". - Bà Thơm nhớ lại.

Ông Nguyễn Văn Quyển bên các tài liệu về dân ca quan họ Bắc Ninh mà ông sưu tâm và biên soạn.

Vợ học vi tính giúp chồng làm sách nhạc

Từ đó, bà Thơm trở thành người bạn tri kỉ giúp ông Quyển hoàn thành tâm nguyện là sẽ in được những cuốn sách để bảo tồn các làn điệu quan họ.

Sau khi lấy ông, bà Thơm đã phải mất hơn hai  năm để đi học vi tính, giúp ông đánh máy lời quan họ. "Đánh máy thường thì không khó, nhưng đánh máy sách nhạc thì mất rất nhiều công phu. Chỉ cần gõ sai một lỗi nhỏ thôi là có thể hỏng cả bản nhạc" - Bà Thơm chia sẻ - "Mà không phải lúc nào cũng tập trung vào viết được, vì còn phải đánh nhạc, đánh sách để dạy cho các em trong làng, hay để tặng khách đến chơi...".

Sau nhiều đêm cặm cụi, 6 năm sau, đôi vợ chồng ấy đã cho ra đời cuốn sách: "Bốn trăm bài hát dân ca quan họ Bắc Ninh" và bản thảo "Từ điển dân ca quan họ hơn 1.000 bài".

Những đam mê, trăn trở giữ gìn nghệ thuật quan họ truyền thống của đôi vợ chồng đều gửi gắm trong đó. Cả hai cuốn sách đều đã được đăng kí bản quyền tại Cục Xuất bản. Sau đó hai ông bà tự bỏ tiền hơn 30 triệu để in cuốn "Bốn trăm bài hát dân ca quan họ Bắc Ninh" tại Nhà xuất bản Thanh Niên với số lượng 200 bản. Những cuốn sách ấy, ông bà dùng làm tài liệu giảng dạy và tặng  khách xa gần có đam mê quan họ.

Ông Quyển tâm sự: "Cả hai cuốn sách này đều được ghi theo tiêu chuẩn quốc tế, mọi người đọc đều có thể hiểu được. Trong đó tập hợp khá đầy đủ những làn điệu quan họ, để truyền lại cho thế hệ mai sau".

Những cuốn sách mà hai ông bà tự sưu tầm để làm tài liệu giảng dạy.

Những cuốn vở ghi chép các làn điệu quan họ từ ngày nhỏ mà ông Quyển còn giữ được đến tận bây giờ.

Cũng từ nỗi niềm muốn truyền lại đam mê quan họ cho thế hệ mai sau mà từ năm 2005, đôi vợ chồng này đã mở một lớp học lấy tên là: "Câu lạc bộ măng non Ken Đôi" để dạy các em thiếu nhi trong làng hát quan họ.

Mỗi lớp có khoảng 20 em, học vào buổi tối hoặc thứ Bảy, Chủ nhật hàng tuần. Hầu hết những em học sinh trong lớp đều là học sinh từ lớp hai đến lớp bảy. Ngoài việc học quan họ, các em còn được học kiến thức văn hóa trên lớp.

Bà Thơm, người trực tiếp phụ trách lớp học cho biết: "Lúc đầu, việc mở lớp dạy quan họ rất khó khăn, vì tư tưởng của bố mẹ các em đều không muốn việc học hát làm ảnh hưởng đến việc học trên lớp. Vì thế vợ chồng tôi không những dạy miễn phí mà còn mua quần áo, nón, rồi còn bỏ tiền túi để gây quỹ học bổng, thưởng cho các cháu có thành tích học tập tốt".

Cùng với "Câu lạc bộ măng non Ken Đôi" hai ông bà còn tham gia mở câu lạc bộ quan họ người cao tuổi làng Yên Mẫn. Lúc đầu, câu lạc bộ đã có 30 thành viên, trong đó có nhiều cụ đã ngoài thất thập vẫn tìm đến để học hỏi.

Từ khi có những lớp học do vợ chồng ông bà mở, phong trào hát quan họ của xã Yên Mẫn đã phát triển trông thấy. Từ một xã trước đây không có quan họ, bây giờ đã có những đội quan họ để đi biểu diễn tại hội làng, hội Lim...

Rất nhiều người ở các tỉnh lân cận nghe tiếng đôi vợ chồng già ấy đã tìm đến để tham gia lớp học và để xin hai cuốn sách của ông bà về làm tài liệu giảng dạy quan họ cho bà con địa phương. Đặc biệt, đến tận giờ ông bà vẫn nhớ có cậu thanh niên Hà Văn Giới ở tận Đắk Nông cũng tìm về để mong mang những làn điệu quan họ về núi rừng Tây Nguyên.

Suốt một đời đau đáu nỗi niềm với quan họ, dù không một ngày được nhận đồng lương từ lớp học, cũng như không có nhuận bút từ việc in sách. Những việc làm của đôi vợ chồng đã ngoài thất thập này thêm một lần nữa khẳng định sức sống lâu bền của âm nhạc cổ truyền dân tộc nói chung và dân ca quan họ Bắc Ninh nói riêng. "Chúng tôi không cần nhuận bút, cũng không đòi hỏi phải được trả lương. Chỉ mong sao quan họ sẽ được gìn giữ và bảo tồn"- ông bà tâm sự.