Bảo tồn nguồn gene cây dược liệu góp phần chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế

Loại rau thơm phức là dược liệu quý bán đầy chợ lại ít người biết, hỗ trợ cải thiện sức khỏe tim mạch và giảm mỡ máu

GĐXH - Đây là loại rau gia vị không thể thiếu trong nhiều món ăn Việt. Không chỉ nổi tiếng với hương vị the nồng, ấm áp đặc trưng, rau thì là còn được ví như một "viên thuốc" tự nhiên, mang lại vô số lợi ích sức khỏe đã được khoa học hiện đại và y học cổ truyền công nhận.

Nguồn "vàng xanh" và thách thức bảo tồn

Trong nhiều năm qua, công tác bảo tồn và phát triển nguồn gene cây dược liệu luôn nhận được sự quan tâm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước và Bộ Y tế, với mục tiêu gìn giữ nguồn tài nguyên di truyền quý giá, phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân và phát triển ngành dược liệu Việt Nam theo hướng bền vững.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), hơn 80% dân số toàn cầu sử dụng thuốc có nguồn gốc từ cây cỏ trong chăm sóc sức khỏe ban đầu. Cây dược liệu vì vậy đóng vai trò là nguồn nguyên liệu quan trọng cho nghiên cứu, sản xuất thuốc, thực phẩm chức năng và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS. Trần Minh Ngọc – Viện trưởng Viện Dược liệu cho biết, Việt Nam được quốc tế đánh giá là một trong 20 quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới. Danh mục cây dược liệu hiện ghi nhận hơn 5.117 loài và qua các điều tra cập nhật, con số này đã vượt 6.000 loài. Đây là nguồn tài nguyên "vàng xanh" vô cùng quý giá, song cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác bảo tồn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm sinh cảnh tự nhiên và nhu cầu sử dụng dược liệu ngày càng tăng, công tác bảo tồn nguồn gene cây thuốc không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ. Theo TS. Trần Minh Ngọc, bảo tồn cần được đặt trong tổng thể phát triển khoa học – công nghệ, gắn với chuỗi giá trị dược liệu, từ nghiên cứu, sản xuất đến thị trường.

Đặc biệt, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 72/NQ-CP của Chính phủ đã đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với các lĩnh vực khoa học chuyên ngành, trong đó có lĩnh vực dược liệu và bảo tồn nguồn gene. Theo đó, công tác bảo tồn cần đi theo hướng làm chủ công nghệ sinh học, số hóa dữ liệu nguồn gene, gắn nghiên cứu với ứng dụng và thương mại hóa sản phẩm. Với vai trò là đơn vị nghiên cứu chuyên ngành trực thuộc Bộ Y tế, Viện Dược liệu được giao nhiệm vụ chủ trì công tác bảo tồn nguồn gene cây thuốc trên phạm vi cả nước.

Báo cáo tại hội thảo, TS Phan Thúy Hiền – Phó Viện trưởng Viện Dược liệu cho biết, giai đoạn 2021–2025, Viện đã triển khai công tác bảo tồn nguồn gene cây thuốc một cách liên tục, có hệ thống, từng bước hình thành nền tảng khoa học tương đối vững chắc.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn hiện vẫn đối mặt nhiều thách thức. Nhu cầu thị trường tăng và khai thác quá mức liên tục nhiều năm, không chú ý bảo vệ tái sinh và nhiều nguyên nhân tác động khác đã làm cho nguồn cây thuốc tự nhiên ở Việt Nam suy giảm nghiêm trọng. Nhiều cây thuốc có giá trị sử dụng và kinh tế cao bị khai thác cạn kiệt. Một số loài cây thuốc vốn hiếm gặp, do bị tìm kiếm khai thác gay gắt đã đối mặt với nguy cơ bị tuyệt chủng. Với những vùng trồng cây thuốc truyền thống cũng bị thu hẹp đáng kể.

Nhiều cây thuốc nam bản địa đang có xu hướng bị lãng quên, hoặc chưa được khám phá nhưng được sử dụng ở quy mô nhỏ để sử dụng trong gia đình hoặc điều trị cho các cộng đồng địa phương. Nhiều giống và loài cây thuốc nhập nội đã từng đưa vào sản xuất đại trà ở nước ta đã và đang bị mất giống dần hoặc bị thoái hóa. Đáng nói, nguồn nguyên liệu phục vụ nhu cầu thị trường ở nước ta hiện còn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu..

Theo các chuyên gia, đây là những vấn đề mang tính dài hạn, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, tầm nhìn chiến lược và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cộng đồng.

Định hướng đến năm 2030

Tại hội thảo, nhiều tham luận của các chuyên gia đã đưa ra việc nghiên cứu bảo tồn nguồn gene cây thuốc đặc hữu, quý, hiếm của vùng Đông Nam Bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên – văn hóa Đồng Nai; vai trò của ngân hàng hạt giống trong bảo tồn đa dạng tài nguyên cây thuốc; nghiên cứu, phát triển sản phẩm từ rau đắng biển và diệp hạ châu…

Các ý kiến đã góp phần làm rõ ý nghĩa chiến lược lâu dài của công tác bảo tồn nguồn gene cây dược liệu đối với khoa học, y tế và mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.

Chia sẻ kinh nghiệm từ thực tiễn địa phương, ông Nguyễn Duy Thịnh – Phó Giám đốc Vườn Quốc gia Hoàng Liên cho biết, đơn vị đã thu thập, đánh giá và lưu giữ an toàn hơn 1.000 nguồn gene của hàng trăm loài cây dược liệu quý, hiếm. Đây không chỉ là giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa lớn đối với bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển y học cổ truyền Việt Nam theo hướng bền vững.

Tuy nhiên, việc phát triển dược liệu bền vững vẫn gặp nhiều khó khăn như tập quán canh tác lạc hậu, nguy cơ khai thác tự phát, chuỗi giá trị chưa hoàn chỉnh và thiếu các hướng dẫn thống nhất về phát triển dược liệu dưới tán rừng đặc dụng, rừng phòng hộ.

"Để khắc phục, cần sớm có hướng dẫn đồng bộ từ Trung ương về phát triển dược liệu dưới tán rừng đặc dụng, đồng thời thu hút các doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu tại địa phương để hoàn thiện chuỗi giá trị" – đại diện Vườn Quốc gia Hoàng Liên chia sẻ.

TS Phan Thúy Hiền chia sẻ rằng, trong thời gian tới cần kiện toàn hệ thống mạng lưới, mở rộng thành viên từ các doanh nghiệp khoa học công nghệ. Tiếp tục bảo tồn trọng tâm các nguồn gen có giá trị kinh tế cao; Ứng dụng phần mềm quản lý nguồn gen số hóa. Đặc biệt, điều tra nguồn tài nguyên dược liệu biển…

Trong tầm nhìn đến năm 2030, Viện Dược liệu xác định công tác bảo tồn phát triển nguồn gen cây thuốc không chỉ là nhiệm vụ khoa học kỹ thuật mà là một mục tiêu chiến lược trong việc bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia, đảm bảo an ninh về dược liệu cũng như an ninh y tế.

Bảo tồn không chỉ là giữ gìn những gì đang có, mà phải là bảo tồn chủ động: Làm giàu nguồn gen, làm chủ công nghệ giống và tiêu chuẩn hóa quy trình canh tác theo chuẩn quốc tế. Viện Dược liệu xác định mục tiêu chiến lược là xây dựng mạng lưới bảo tồn gắn kết chặt chẽ giữa Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp, đồng thời tạo cơ chế thông thoáng để doanh nghiệp cùng tham gia, đưa dược liệu Việt Nam khẳng định vị thế trên bản đồ thế giới.

Loại quả là dược liệu quý người Nhật thường ăn giúp tăng đề kháng và nuôi dưỡng da dẻ căng mịn hồng hào

GĐXH - Không phải cam, cũng chẳng phải quýt, loại quả này được phụ nữ Nhật Bản lẫn Hàn Quốc sử dụng làm bí quyết giữ gìn sức khỏe và làm đẹp da nhanh chóng.