Bể xương khổng lồ giữa thủ đô

Bia tưởng niệm đặt ngay trên “bể xương”

Di tích còn lại của nạn đói năm 1945 ở Hà Nội là một hố chôn tập thể, hay người ta thường gọi là bể xương mà năm 1951, người dân Hà Nội đã quy tập hài cốt về đây. Rồi cái chứng tích duy nhất về nạn đói khủng khiếp chưa xa ấy bị bỏ hoang cho đến khi những cơn lốc đô thị hóa ập đến…

Đi tìm chứng tích nạn đói 1945

Con số hơn 2 triệu người chết vì nạn đói lan tỏa khắp cả miền miền Trung lẫn miền Bắc. Trong tài liệu của Viện Sử học nói rất chi tiết nạn đói kinh hoàng này. Khắp các địa phương Quảng Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình, Hà Nội, Hải Phòng… mọc lên không biết bao nhiêu bãi tha ma từ những hố chôn tập thể như Cồn Ma, mả Quán, gò Ma… Tuy nhiên, hố chôn tập thể lớn nhất là ở Hà Nội.

Ông Nguyễn Đình Lâm (Khu tập thể Hào Nam, Đống Đa) kể: “Tôi nhớ không nhầm vào khoảng tháng 3/1945, hàng ngày có những tốp người đẩy xe hai bánh đi gom xác người nằm la liệt ở đầu đường cuối ngõ. Xác người chất hàng đống. Thời ấy tuy còn nhỏ nhưng tôi vẫn nghe người ta nói về những xác chết vì đói được tập kết về hai nghĩa trang Phúc Thiện và Hợp Thiện. Đó là hai nghĩa trang chính nằm ở ngoại ô thành phố”. 

Từ chuyện kể của ông Lâm, tôi lần tìm hai nghĩa trang trên. Nghĩa trang Phúc Thiện nằm trong công viên Thủ Lệ. Tại công viên Thủ Lệ, hiện nay không còn dấu tích gì của những nấm mồ chôn tập thể. Còn Hợp Thiện nằm bên sông Kim Ngưu thuộc quận Hai Bà Trưng đã được di dời.

Những bức ảnh của nhà nhiếp ảnh Vũ An Ninh được trưng bày trong khu nhà tưởng niệm

Ông Đặng Văn Tuyến - Người trông coi khu tưởng niệm - cho biết: Không có sách vở nào cũng như cá nhân nào thống kê được có bao nhiêu bộ hài cốt được chôn trong bể xương này. Người ta chỉ ước lượng với con số lên đến hàng chục nghìn con người xấu số. Hàng năm vẫn có rất nhiều đoàn khách trong nước và nước ngoài đến thắp hương, trong số đó có Chủ tịch Đảng Cộng sản Nhật.

Trong cơn lốc đô thị hóa 

Khu mộ tập thể của đồng bào chết trong nạn đói 1945 nhìn từ trên cao

Cơn lốc đô thị những năm 90 của thế kỷ trước đã làm cho khuôn viên “bể xương” ngày một bé lại. Là người dân gốc ở Kim Ngưu, lại nắm giữ cái chức tổ trưởng tổ dân phố 69A từ năm 1996 đến nay nên hơn ai hết ông Tuyến nắm rất rõ quá trình tồn tại của “bể xương” khổng lồ này. 

Ông nói: “Ngày trước, khu tưởng niệm rộng hơn bây giờ. Nhưng do quá trình đô thị hóa nhanh chóng làm cho diện tích khu tưởng niệm chỉ còn 158 m². Bể xương này xây dựng từ năm 1951 và đến năm 2003 được Chính phủ cho trùng tu tôn tạo. Trước đây một số thông tin cho rằng bể xương này là do công của một người phụ nữ tên N. đã miệt mài dày công thu nhặt hơn 300 chiếc tiểu khắp vùng chợ Mơ tập kết về đây là không đúng sự thật”.

Đến những năm 2006, 2007 nhà cửa thi nhau mọc lên như nấm. Người ta đã chen lấn và thu nhỏ diện tích khu tưởng niệm những oan hồn chết đói năm 1945 tại thủ đô ngày một nhỏ lại.

Theo nhiều người dân ở phường Vĩnh Tuy cho biết trên thực tế ở khu vực này có tới 2 bể xương chứ không phải là một. Bể xương lớn hiện nằm dưới bia tưởng niệm. Còn bể xương nhỏ với diện tích khoảng 50 m² hiện nay nằm lẫn trong nhà dân. Vậy là ở đây vẫn còn cảnh người sống và người chết sống chung với nhau. “Trong rất nhiều năm, hàng chục hộ gia đình vẫn sử dụng nước giếng khoan để sinh hoạt hàng ngày” - Ông Tuyến nói.