Cao nhân "ca trù" 20 năm ẩn bóng

Gặp bà trong căn hộ tập thể nhỏ trên phố Vĩnh Hồ, nghe bà tâm sự những dồn nén, mê say, lắng đọng về ca trù, về cuộc đời mới chợt thấm thía câu Kiều “Đã mang lấy nghiệp vào thân...”

Thuở hàn vi nhọc nhằn sênh, phách

NSƯT Kim Đức sinh ra và lớn lên trong một dòng họ có nhiều đời gắn bó với ca trù. Cha đẻ, anh trai, bác, cô, chú ruột của bà đều là những nghệ nhân thành danh ở phố Khâm Thiên - một “địa danh ca trù” đất Bắc những năm trước Cách mạng Tháng Tám.

Cụ thân sinh ra bà là nghệ nhân Phó Đình Ổn, một kép đàn tài danh đất Hà thành. Ông trở thành quản ca của một giáo phường danh tiếng, có đẳng cấp trong số các khu hát ả đào Hà Nội lúc bấy giờ.

Ngay từ khi còn nhỏ, bà Đức đã được cha mình giúp cho thấm nhuần từng lời ca, nhịp phách. 7 tuổi, bà đã chính thức bước chân vào hát ả đào, 13 tuổi bà bắt đầu theo cha và anh đi hát ở Khâm Thiên như một đào nương chính thức.

Nhà văn Nguyễn Tuân khi đó là bạn thân của cụ Phó Đình Ổn rất mê giọng hát của cô bé Kim Đức. Là người vốn rất kỹ trong việc khen người khác, nhưng sau khi nghe Đức hát xong, ông Tuân cứ gật gù: “Sau này, cháu sẽ là một giọng ca trù có tiếng đấy”.

Năm 1945, khi vừa mười lăm tuổi, hoà với làn sóng toàn dân tham gia kháng chiến, Kim Đức và nghệ nhân Quách Thị Hồ đã tổ chức một chương trình nghệ thuật từ thiện tại sân khấu Nhà hát Lớn ngay trong Tuần lễ Vàng để quyên góp tiền ủng hộ Chính phủ cách mạng lâm thời Việt Nam DCCH. Một đào nương Kim Đức trẻ trung bên cạnh một Quách Thị Hồ chững chạc, với giọng ca trù đã nổi đình nổi đám trong thiên hạ, thực sự đã chinh phục được đông đảo người nghe.

Chiến tranh, loạn lạc, gia đình bà phải bỏ nghiệp hát đi tản cư khỏi Hà Nội. Anh trai và hai em theo mẹ, Kim Đức theo cha. Trên đường tản cư, Tây đuổi theo và bắn chết nghệ nhân Phó Đình Ổn, Kim Đức bị đạn bắn xuyên qua gót chân, được người tản cư đưa giúp vào trạm xá rồi tiếp tục lưu lạc khắp vùng Chúc Sơn, Vân Nội, Cống Áng... Mấy ngày sau, nhờ người báo tin, ông Phó Đình Kỳ, anh trai bà, mới đến đón bà về Ngãi Cầu sơ tán.

Đây là thời gian khổ nhất mà nghệ nhân Kim Đức trải qua trong cuộc đời. Năm Kim Đức 17 tuổi, bà Đàm Mộng Hoàn, một tên tuổi đình đám trong làng hát Hà Nội bấy giờ dọn nhà hát ở trên Bà Triệu, đánh tiếng mời Kim Đức lên hát. Được sự giúp đỡ của nhiều người, hai anh em bà lại tay đàn, giọng hát ngang dọc phố Khâm Thiên. “Hồng hồng tuyết tuyết, mới ngày nào chưa biết cái chi chi...”. Khách cũ trở lại, khách mới tìm đến, lại ồn ào những lời ngâm ngợi, tán dương, trân trọng cũng có, mà quyến luyến để mong chút tình của giai nhân cũng có.

20 năm ẩn bóng

Hoà bình trở lại thì bà Đức thôi không hát nữa. Sau năm 1954, trường Ca kịch dân tộc đã mời bà đi học lớp giáo sinh, bà chuyển sang học chèo do cụ Cả Tam dạy.

Rồi năm 1959, bà cộng tác với Đài Tiếng nói Việt Nam (TNVN). Sang năm 1960, thấy bà hát tốt quá, Đài TNVN mời bà về công tác chính thức nhưng không hát ca trù mà chuyển sang hát chèo, ngâm thơ. Bà hát chèo mượt mà, uyển chuyển lắm, lại đưa kỹ thuật ca trù vào góp phần làm cho cách hát chèo, ngâm thơ thêm phong phú, sinh động và sang trọng. Nhiều người bây giờ vẫn nhớ và mến yêu giọng chèo, giọng ngâm trong trẻo của bà khi gửi tới bạn nghe đài cả nước bài thơ chúc Tết của Bác Hồ vào những đêm giao thừa.

NSƯT Kim Đức và kép đàn Nguyễn Công Hưng

Nhiều lần, nghệ sỹ Kim Đức được ông Vũ Kỳ đón vào Phủ Chủ tịch, hát chèo, ngâm thơ cho Bác nghe, lại biểu diễn nhân nhiều dịp đón tiếp các đại biểu, khách quốc tế.

Bà gắn bó với Đài TNVN cho đến năm 1986 thì về hưu. Như vậy, một phần ba cuộc đời, Kim Đức gắn liền với chèo và được phong tặng danh hiệu NSƯT ngành chèo chứ không phải là ca trù. Bà rất buồn và ngậm ngùi cho ca trù. Đó là những năm tháng mà vì nhiều lý do khác nhau, ca trù bị lãng quên, chưa được tôn vinh đúng mức, thậm chí bị nhầm lẫn với “dân ca”.

Khi về nghỉ hưu, bà lặng lẽ đi vào sự im ắng. Bà không đi hát nữa, dù những lời mời đi kèm với những khoản thù lao hậu hĩnh. Trong khi đồng lương hưu ít ỏi của bà chỉ đủ để gói ghém một cách đạm bạc cuộc sống hàng ngày.

Chuyến đi hát phá lệ duy nhất của bà thời gian này là chuyến viễn du 11 nước cùng nghệ sỹ múa Ea Sola Thủy khi Chương trình “Cánh đồng âm nhạc”, “Khúc cầu nguyện”, “Như thế, như thế...” lưu diễn các nước.

Ngồi với tôi, bà bảo: “Không phải vì tôi kiêu căng nên người ta mời không đi đâu. Đấy là do tôi sợ phải biểu diễn cùng chương trình với một số người mà hát ca trù vẫn còn sai lời, lạc phách. Người ta mời tôi dạy ca trù trong thời gian hai tháng tôi cũng đành từ chối, vì khoảng thời gian ngắn ngủi đó không thể truyền đạt nổi bất cứ một nội dung nào của nghệ thuật ca trù. Nhóm học trò của tôi có những người học đã ngót nghét chục năm, người gọi là mới học cũng luyện tập đến 6 năm thế mà nhiều khi tiếng phách gõ còn chưa chuẩn, nói gì đến học vài ba tháng”.

Theo như nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Diện (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) nhận định thì hiện nay ở nước ta, người đúc kết được ca trù thành bài bản mà có thể dùng để truyền dạy được cho học trò theo phương pháp sư phạm thực sự, đã thể nghiệm thành công khi dạy cho một nhóm 3 - 4 người từ nhiều năm nay, đó là bà Kim Đức.