Chuyện cúng Tết bằng chuột của đồng bào Cor

Phần thi múa giáo của các già làng trong Tết Giã rạ. Ảnh: TL

Lễ vật biện trên lá chuối rừng

Tết này được tổ chức giống như Tết cổ truyền của người Kinh. Nếu lễ ăn cơm mới bắt đầu cho việc thu hoạch thì Tết Giã rạ có tính chất như tổng kết của một mùa lúa rẫy. Sau khi lúa đã lên chòi là người Cor tổ chức ăn Tết Giã rạ. Đây là dịp để mọi người trong làng tạ ơn thần linh đã phù hộ độ trì cho họ nhiều lúa và cũng là dịp để mọi người gặp gỡ, vui chơi sau những tháng ngày lao động vất vả.

Ngày cận Tết, chủ nhà lấy ít lúa trên rẫy gói vào lá chuối rừng, một ít đặt ở chòi và một ít mang lúa về nhà gọi là rước hồn lúa. Chủ nhà xoa lúa trên tay, đặt hạt lúa trên đầu từng người trong gia đình để cầu mong năm mới gặp nhiều may mắn. Trước ngày Tết, phụ nữ trong làng tụ họp gói bánh lá đót với lúa nếp để cúng ông bà và các thần sông, thần suối, thần núi, thần rừng… Tết Giã rạ của người Cor diễn ra trong 3 ngày. Ngày đầu tiên, từ sáng sớm, ông chủ nhà đứng vái gọi hồn các vị thần và ông bà về dự lễ. Lễ vật được bày biện ở mâm trên các miếng lá chuối rừng. Mỗi mâm đều có một con hoặc nửa con chuột, bánh lá đót và ly rượu. Chủ nhà và người con trai cả ngồi trước bàn thờ, thắp nến sáp ong vái cúng. Lời vái cúng lặp đi lặp lại 3 lần “Mô huýt âm ba”, “Mô Rít âm ba”, “Mô Crai âm ba” (Bà huýt cho lúa, bà Rít cho lúa, bà Crai cho lúa). Đọc xong, người cúng lấy ít hạt nếp chín lần lượt bỏ lên đầu từng người trong gia đình gọi là giữ hồn lúa.

Người Cor cho rằng: Các nữ thần cũng bận bịu từ sáng sớm như những người phụ nữ nên phải cúng thật sớm để các nữ thần còn phải lo công việc của mình. Lễ cúng nam thần và ông bà thường diễn ra sau 8 giờ sáng. Sau lễ cúng các nam thần là lễ cúng thần lúa rước hồn lúa từ nhà lên chòi lúa. Người ta thắt sợi chỉ trắng làm chín bậc tượng trưng cho chiếc thang để thần lúa lên chòi giữ lúa. Sau đó chủ nhà quay vào nhà lấy các lễ vật đã cúng cho mọi người ăn và chúc nhau năm mới nhiều may mắn. Đến ngày hôm sau, các gia đình cúng “ma hàng”. Theo tín ngưỡng của người Cor, ma hàng là ma đã cho phép gia đình làm ăn khá giả để mua sắm được nhiều hàng trong năm như các loại chiêng, ché, nồi, quần áo, lục lạc, cườm… Sau đó là lễ thức cúng ma trầu, ma bò, ma quế, ma heo, họ cầu mong các loài sang năm mới đều sinh sôi nảy nở giúp ích cho con người. Cuối cùng là cúng thần ma hộ mệnh cho ông bà, hộ mệnh gia đình giữ nóc, giữ quê hương núi rừng bình yên. Ngày thứ 3, người ta tiếp tục dùng gà, lợn cúng sống ở nhà xong mang lên rẫy cúng thần rẫy. Cúng xong mọi người hò reo cùng đuổi con ma xấu đi khỏi nương rẫy, rước con ma tốt về nương rẫy để phù hộ cho dân làng mùa rẫy mới cho thêm nhiều lúa.

Càng nhiều khách càng may mắn

Theo quan niệm của người Cor, Tết Giã rạ nhà nào có nhiều khách là nhà đó có nhiều may mắn trong năm mới. Do đó, khách đến thăm nhà được bà con mời ăn Tết rất nhiệt tình. Khi ra về, khách còn được chủ nhà cho bánh lá đót mang theo. Trong những ngày Tết Giã rạ mọi người sống ở các nóc hay còn gọi là các bản làng đến thăm nhà nhau, chúc nhau sang năm mới gặp nhiều may mắn.

Trong Tết Giã rạ, ngoài phần cúng còn có phần hội khá đậm nét bản sắc văn hóa dân tộc Cor. Các trò chơi dân gian được tổ chức khá phong phú như: Thi bắn cung tên, thi đấu vật, phóng lao, làm bánh và giã gạo. Các tiết mục văn hóa, văn nghệ cũng được biểu diễn trong lễ hội. Các trai làng thi đấu chiêng, còn phụ nữ dân tộc Cor thì thổi Amáp - loại nhạc cụ độc đáo dành cho phụ nữ người Cor. Thông qua tiếng kèn Amáp, người phụ nữ dân tộc Cor muốn bày tỏ nỗi niềm buồn vui, sướng khổ của mình trong cuộc sống. Tiếng kèn Amáp là tiếng lòng của người phụ nữ Cor.

Trong Tết Giã rạ không thể thiếu tiếng chiêng. Theo quan niệm của người Cor, mọi vật quanh họ đều có linh hồn. Do đó, họ dùng chiêng ở mọi hoàn cảnh và điệu chiêng ở mỗi ngữ cảnh mỗi khác nhau. Chiêng dùng để cúng ông bà, chiêng chào khách, đón khách và chiêng tiễn khách. Đặc biệt, trong lễ Tết Giã rạ, người Cor đánh bài đấu chiêng là để thể hiện sức mạnh của mình. Trò đấu chiêng không chỉ mang bản sắc văn hóa dân tộc Cor mà còn thể hiện như một môn thi đấu thể thao.

Tết Giã rạ là lễ Tết lớn nhất trong năm của đồng bào Cor. Do đó, ngày xưa, mỗi nhà tổ chức vui Tết một ngày, hết nhà này đến nhà khác nên nhiều khi Tết kéo dài đến một, hai tháng trời. Giờ đây, theo cuộc sống mới hiện đại, bà con tổ chức vui Tết Giã rạ chỉ trong ba ngày do già làng chọn ngày tốt. Theo trình tự các lễ hội trong năm, sau khi ăn Tết Giã rạ, người Cor mới làm các lễ thức khác như lễ ăn trâu, làm đám cưới cho con cháu.

Đinh Thị Hương