Cổ tích... Cốc Thôn

Nơi ấy còn rất nhiều ngôi nhà có tuổi đời hàng trăm năm được bảo tồn khá nguyên vẹn. Thế nhưng, cái tên Cốc Thôn ít được nhắc tới dù cách ngôi làng cổ Đường Lâm không xa.

 

Lối về Cốc Thôn với những ngôi nhà bên ruộng lúa xanh mướt. Ảnh: PV

 

Từ quốc lộ 32 đoạn qua thị xã Sơn Tây, rẽ theo con đường bê tông uốn lượn qua những rặng tre, hai bên là cánh đồng lúa xanh mướt, chúng tôi đến với Cốc Thôn.

 

Đó là một làng thuộc xã Cam Thượng, huyện Ba Vì, Hà Nội. Cốc Thôn toát lên vẻ cổ kính với san sát những ngôi nhà mái ngói đã ngả màu thâm nâu, những bức tường đá ong xù xì được người dân nơi đây cho biết đã tồn tại hàng trăm năm nay. Đá ong được gắn kết từ đất, thứ đất bản địa.

 

Một cán bộ văn hoá xã Cam Thượng dẫn chúng tôi đi thăm phong cảnh Cốc Thôn cho biết, ở đất Ba Vì này, không phải Đường Lâm mà chính là Cốc Thôn mới được ví như "làng cổ tích" bởi đến nay nơi đây vẫn còn giữ được nhiều kiến trúc truyền thống của người Việt để lại từ hàng trăm năm trước. Đó là những ngôi nhà tường đá ong, khung gỗ, mái ngói đậm đà phong cách nông thôn Việt Nam, là những rặng tre già, những bờ dậu thay cho tường vôi bê tông hoá.

Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc xã Cam Thượng, Nguyễn Tiến Liên đưa chúng tôi về nhà để chiêm ngưỡng ngôi nhà cổ của gia đình mình. Đó là một ngôi nhà ngang 5 gian, những đường hoành được chạm trổ nghệ thuật tinh vi và bắt mắt. Theo thời gian, những bức tường đất đã có phần xuống cấp, nhưng bộ khung gỗ với cột kèo, khung cửa có ngạch cao ngang đầu gối vẫn được gia đình ông Liên giữ gìn nguyên vẹn.

 

Ông Liên cho biết: "Tuy thấp hơn nhà hiện đại bây giờ nhưng mùa hè bước vào nhà rất mát". Khi chúng tôi hỏi về tuổi đời của ngôi nhà, ông Liên lắc đầu: "Cái này mới khó đây, kể cả bố tôi cũng không biết nhà được xây từ bao giờ. Nếu còn sống, năm nay ông đã 102 tuổi. Lúc sinh thời ông kể lại rằng lớn lên đã thấy nhà có rồi". Vậy là ông Liên cũng chỉ biết rằng, ngôi nhà có ít nhất 102 năm tồn tại chứ không thể biết chính xác nó bao nhiêu tuổi.

 

Theo ông Liên thì tình trạng không biết tuổi của những căn nhà cổ ở Cốc Thôn là khá phổ biến. "Đơn giản nó cổ quá, hơn nữa trước đây có nhà là ở thôi chứ không ai tìm hiểu gì cả", ông Liên nói. Ông Liên nhẩm tính, hiện ở Cốc Thôn còn hơn chục ngôi nhà cổ vẫn nguyên vẹn, chưa bị sửa chữa làm thay đổi kiến trúc.

 

Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc xã Nguyễn Tiến Liên giới thiệu về gạch  đá ong quê ông.

Ở Cốc Thôn vẫn giữ được nét quê hồn hậu, dân dã. Những ngôi nhà cổ truyền thống ở đây được xây dựng bằng đá ong, gạch mộc, gắn kết bằng đất trộn với trấu. Cột trụ và trần nhà thường được làm bằng gỗ xoan đào. Thường thì 3 gian giữa ngôi nhà được đặt bàn thờ cùng ông bà tổ tiên, 2 gian bên được kê 2 chiếc giường ngủ. Mái nhà bao giờ cũng võng hình cánh cung, lợp ngói mũi theo lối lợp chen vai, cài cánh, đan xít vào nhau như vảy rồng. Có những mái ngói nặng hàng tấn khiến người ta phải dùng bộ khung gỗ tốt như lim, sến, táu... Giữa mùa hè nóng nực, nhưng bước chân vào những ngôi nhà cổ này lại rất mát.

Cách nhà ông Liên không xa là căn nhà của gia đình cụ Nguyễn Thị Mẫn. Năm nay, cụ đã ngoài 80 tuổi nhưng cũng giống ông Liên, cụ Mẫn không biết chính xác tuổi đời của căn nhà mình sở hữu. Người Cốc Thôn cho rằng nhà cụ Mẫn là một trong những ngôi nhà cổ kính nhất, lâu đời nhất làng.

 

Theo lời cụ Mẫn thì từ thời cụ về làm dâu trong gia đình đã được nghe bà nội của chồng kể về ngôi nhà. Thời đó, các cụ thường tranh thủ những ngày nông nhàn vào rừng chặt gỗ, rồi cho trâu kéo về, phải tích cóp rất lâu mới đủ gỗ làm nhà. Ngôi nhà ấy đã qua sáu, bảy thế hệ.

 

Ông Nguyễn Bá Tạo, con trai cụ Mẫn cho biết thêm, các đoàn nghiên cứu, khảo sát về thăm, đọc đôi câu đối còn lưu lại ở gian giữa đã cho rằng ngôi nhà được xây vào đời vua Tự Đức. Nhà được làm theo kiến trúc truyền thống: 3 gian, 2 buồng, 1 dĩ, mái lợp ngói mũi, cửa gỗ kiểu bức bàn, các vì kèo được khéo léo kết hợp với nhau theo lối câu đầu lộn túi, nhà được đỡ bằng hệ thống cột 5 hàng chân, tường nhà xây bằng đá ong, vữa đất... Các họa tiết trên gỗ được trạm trổ hoa văn vô cùng tinh xảo. Trong nhà, đồ thờ tự như ban thờ, án gian, câu đối, hoành phi... vẫn còn được lưu giữ nguyên vẹn.

 

Ngôi nhà không tuổi của cụ Mẫn.

Là "hàng xóm" nhưng ít ồn ào như Đường Lâm, Cốc Thôn cũng nằm trong vùng chân núi Ba Vì, gần 4 con sông: Hồng, Đà, Tích, Đáy. Người Cốc Thôn chất phác sống chủ yếu bằng nghề nông.

 

Ông Liên tâm sự: "Dân ở đây nghìn đời vẫn vậy, kinh tế dựa vào nông nghiệp. Chính vì còn nghèo mà phần nào đó chúng tôi lại không bị cơn lốc đô thị hoá phá hỏng mất hệ thống kiến trúc cổ". Không biết đó có phải là lý do chính hay do người Cốc Thôn đã ý thức được việc gìn giữ những ngôi nhà cổ mà hàng chục năm nay, nhà cổ ở Cốc Thôn vẫn còn rất nhiều. Như trường hợp anh Nguyễn Quang Hoa, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, trở về công tác tại địa phương, còn trẻ tuổi, có cơ hội xây lại nhà mới nhưng anh cho biết sẽ không bao giờ phá ngôi nhà cổ của ông cha để lại. "Giữ nhà là giữ kỷ niệm của người đời trước, không dại gì mà phá đi", anh Hoa cho biết.

Một nét rất độc đáo ở "ngôi làng cổ tích" Cốc Thôn là vẫn còn lưu giữ tục lệ ăn tiệc làng. Vào ngày hội làng (17 tháng Giêng hằng năm), cả làng lại tắt bếp nhà, tụ tập đông đủ ra đình làng tế lễ tưởng nhớ công ơn của cha ông đã lập làng, cùng ăn cỗ. Theo lệ, cỗ chỉ 4 người ngồi một mâm theo 4 góc. Lệ này có từ hàng trăm năm qua và nay vẫn được duy trì.

 

Nét chạm trổ tinh xảo tạo nên những ngôi nhà cổ vô cùng độc đáo.

Mặc dù với Cốc Thôn hiện vẫn giữ được khá nguyên vẹn những nét cổ kính xưa cũ đã trở thành đặc trưng của vùng nông thôn truyền thống, nhưng không phải là không phát sinh những vấn đề ở những ngôi nhà cổ này. Do tuổi đời cao, một số ngôi nhà đã bị xuống cấp, bong tường, mối mọt, mái ngói hư hỏng.

 

Ông Liên cho hay, ông đã phải hai lần sữa chữa ngôi nhà cổ của mình. Cái ông lo lắng là những ngôi nhà khác cũng sữa chữa nhưng không có ý thức nên không còn giữ nguyên được kiến trúc cũ. "Một số ngôi nhà đã đại tu, tôn cao nền, sửa lại hệ thống cửa trước, xây tường ngăn phòng làm sai lệch kiến trúc cũ. Đó là điều đáng tiếc", ông Liên cho biết.

 

Cảm giác thanh bình, hồn hậu vẫn được được giữ gìn từ ý thức của từng người dân quanh năm chân lấm tay bùn ở Cốc Thôn. Điều chúng tôi lấy làm lạ ở chỗ, chỉ cách Đường Lâm vài trăm mét, trong khi những ngôi nhà cổ Đường Lâm được người ta chú ý nói tới nói lui không ngớt bao nhiêu năm nay, riêng Cốc Thôn không gian cổ dường như quay lưng với đô thị hoá. Thật thú vị về một ngôi làng độc đáo như thế ở Thủ đô. Cốc Thôn có khoảng 200 nóc nhà thì có tới 60 nhà cổ có tuổi đời từ 100 năm đến 300 năm, trong đó 20 nhà có giá trị đặc biệt cả về niên đại và kiến trúc.