Dân miền Trung sẽ phải học cách “thích nghi với lũ”

Mất rừng, thủy điện bó tay với lũ

 

Người dân Phú Yên sống chung với lũ. Ảnh: KT

 

Theo tổng hợp mới nhất của Vụ Khoa học Công nghệ (Bộ Công Thương), cả nước hiện đang vận hành 32 nhà máy thủy điện vừa và lớn, 86 nhà máy thủy điện nhỏ. Tổng cộng có 118 nhà máy thủy điện lớn, nhỏ  trải dài từ Bắc vào Nam, mật độ đặc biệt dày ở miền Trung, nên rõ ràng sẽ là vấn đề lớn, nếu nghi ngờ “thủy điện gây ra lũ” là đúng.

 

Tại Hội thảo hôm 13/11, sự cố ở thủy điện sông Ba Hạ, trở thành tâm điểm mang ra mổ xẻ, phân tích. Ông Võ Văn Tri, Tổng giám đốc Công ty cổ phần thủy điện sông Ba Hạ khẳng định, thủy điện sông Ba Hạ đang vận hành và tuân thủ theo 3 quyết định đã được phê duyệt. Các thiết bị trước khi vào mùa lũ đã kiểm tra đầy đủ. Mọi quy trình đều được tuân thủ nghiêm ngặt. Sai sót của thủy điện sông Ba Hạ trong đợt xả lũ vừa rồi chỉ là đã không báo cho UBND tỉnh Phú Yên, còn lại thủy điện đã làm hết khả năng của mình, nhưng dung tích hồ chứa có hạn việc lũ lụt là bất khả kháng. Đại diện các chủ hồ thủy điện khác, ngay cả đại diện Bộ Công Thương, Bộ Tài nguyên - Môi trường và các địa phương cũng đồng tình với ý kiến này.

 

Ông Đoàn Tiến Cường, đại diện thủy điện Yaly cho biết, gần đây mô hình lũ thay đổi. Đỉnh lũ cao hơn và thời gian tồn tại ngắn hơn. Nguyên nhân chính do rừng đầu nguồn bị tàn phá quá nhiều. Ông Cường nói: “Cần phải có việc trồng bù rừng và bảo toàn phát triển rừng. Lũ tự nhiên giờ về rất nhanh. Trước đây mưa, tuần sau nước mới về, nhưng giờ mưa hôm nay, mai lũ đã về”.

 

Những lỗ hổng “chết người”

 

Không thể đổ lỗi cho thủy điện gây ra lũ   “Miền Trung nhiều lũ lụt từ trước. Trước kia đỉnh lũ thấp hơn nhưng giờ vì rừng đầu nguồn hết, tài nguyên rừng cạn kiệt nên lũ lụt miền Trung khốc liệt hơn trước đây, chưa kể còn do yếu tố biến đổi khí hậu”.   Ông Hoàng Quốc Vượng - Thứ trưởng Bộ Công Thương

Ông Đào Tấn Cam, Giám đốc Sở Công Thương Phú Yên đã chỉ ra một điểm tồn tại rất đáng chú ý của các hồ thủy điện hiện nay: “Hiện mới có sơ đồ ngập lụt theo từng hồ, nhưng ở tất cả các hồ cùng lúc xả ngập đến đâu thì chưa có. Cần phải có sơ đồ ngập lũ của liên hồ”. Chẳng hạn, địa bàn tỉnh Phú Yên hiện nay có 2 hồ, sông Hinh và sông Ba Hạ. Từng hồ một khi xả lũ thì có sơ đồ ngập, nhưng lại chưa có sơ đồ ngập lũ khi hai hồ cùng xả.

 

Một điểm tồn tại nữa ông Cam cũng chỉ ra là trên một dòng sông có thể có nhiều hồ thủy điện, có hồ nằm trong địa bàn tỉnh, có hồ thì nằm ngoài địa bàn tỉnh, những hồ nằm ngoài địa bàn tỉnh hiện thiếu cơ chế báo cáo, thiếu chế tài xử lý. Sự thiếu gắn kết này quả là đáng ngạc nhiên, nếu ông Cam không chỉ ra thì ít ai ngờ, chúng ta lại thiếu sơ đồ ngập lũ liên hồ, một sơ đồ rất quan trọng bởi vì trong 118 hồ thủy điện trên có không ít hồ nằm trên cùng một lưu vực sông xả lũ xuống cùng một khu vực hạ lưu.

 

Ngoài nguyên nhân chủ quan, thì còn những lỗ hổng được cho là bất khả kháng. Đầu tiên là lỗ hổng dự báo, hầu hết các chủ hồ thủy điện đều phàn nàn về công tác dự báo khí tượng. Tuy nhiên, có mặt tại hội thảo, ông Bùi Minh Tăng – Giám đốc Trung tâm khí tượng Thủy văn (Bộ Tài nguyên -  Môi trường) lại tỏ ra rất điềm tĩnh trước những lời phàn nàn này. Ông Tăng đưa ra những lý lẽ để chứng minh yếu kém của công tác dự báo là không thể tránh. Ông Tăng nói: “Tình hình thời tiết gần đây diễn ra rất phức tạp. Từ năm 1999 đến nay chúng ta phải nhận nhiều trận lũ lịch sử tại dải miền Trung. Đây là một trong những nguyên nhân cơ bản gây ra tình trạng lũ lụt.

 

Dự báo khí tượng ở đây là vấn đề cực kỳ lớn. Chẳng hạn, như ở hồ Hòa Bình, việc tính toán để làm căn cứ để vận hành hồ chứa, cũng mất 5-6 năm đầu và phải có 4-5 cơ quan ngồi với nhau để tính toán. Hòa Bình còn dễ hơn nhiều so với miền Trung. Đối với miền Trung, lưu vực chỉ vài ba trăm ki lô mét vuông, thời gian truyền lũ chỉ có vài ba tiếng. Muốn tính toán chính xác phải tổ chức quan trắc chặt chẽ. Mỗi một con suối phải có chốt chặn vào hồ, phải có thiết bị đo mưa tự động. Nhưng hiện nay trên thượng nguồn ta chỉ có 1-2 trạm, mà toàn là thủ công. Chừng nào hệ thống quan trắc chưa có thì chưa thể đáp ứng”.

 

Ý kiến đáng chú ý cuối cùng tại hội thảo là của ông Đỗ Đức Quân, Vụ phó Vụ Năng lượng (Bộ Công Thương). Ông Quân cho rằng, chiến lược đối phó với lũ miền Trung hiện nay là “thích nghi với lũ”. Điều ông Quân nói, người dân miền Trung đã làm từ rất nhiều năm nay, vậy mà chốt lại xem ra nó lại là giải pháp tối ưu nhất.

 

An Nhiên