Khó trả lại danh tính cho “13 mộ thanh niên xung phong không có hài cốt” ở Bắc Kạn

Lời kể của thân nhân vụ 13 mộ liệt sĩ không có hài cốt ở Bắc Kạn

Tháng 12/2019, Báo Gia đình & Xã hội đã đăng tải loạt bài viết về việc 13 ngôi mộ liệt sĩ thanh niên xung phong (TNXP) ở Bắc Kạn không có hài cốt. Sau đó, Sở LĐTB&XH tỉnh Bắc Kạn đã báo cáo UBND tỉnh đồng thời xin ý kiến Cục Người có công để tìm kiếm hồ sơ lưu trữ và tìm kiếm nhân chứng, xác định đơn vị, cá nhân tiến hành quy tập…

Theo tài liệu, 13 TNXP thuộc đơn vị C933, N92 hy sinh khi tham gia chống bão lụt khi đập ở hồ Tân Minh (xã Thanh Vận, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn) bất ngờ bị vỡ năm 1968.

Sau hai lần quy tập, hiện phần mộ của 13 TNXP này được chôn cất tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Bắc Kạn tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn. Qua rà soát tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Bắc Kạn và sơ đồ mộ tại khu C, có hai hàng mộ với 14 mộ liệt sĩ TNXP được quy tập về an táng nhưng chưa xác định được thông tin, trong đó có 13 mộ liệt sĩ TNXP thuộc đơn vị C933, N92.

Ngày 23/10/2019, Sở LĐTB&XH tỉnh Bắc Kạn đã mời nhân thân của các liệt sĩ đến chứng kiến việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ nhằm xác định danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Bắc Kạn. Tuy nhiên, sau khi khai quật, 13 ngôi mộ không có hài cốt mà chỉ có túi nilon chứa đất, đá.

Thân nhân của liệt sĩ Đoàn Thị Nga (1 trong số 13 liệt sĩ đã hy sinh trong khi đang làm nhiệm vụ tại đập Tân Minh) bức xúc khi biết tin trong mộ phần toàn nilon bọc đất đá chứ không có hài cốt. Ảnh: Nhật Tân

Để xác minh, Bắc Kạn đã thành lập tổ công tác tìm lại hồ sơ nhằm mục tiêu tìm ra ai, đơn vị nào là người cất bốc những ngôi mộ này. Theo ông Tống Văn Minh - người trực tiếp tham gia tìm kiếm, chôn cất các liệt sĩ, vẽ lại sơ đồ mộ chí, ai đã thực hiện và cất bốc vào thời điểm nào thì chính quyền và nhân dân trong xã lại không hay, kể cả một số mộ do thân nhân tự cất bốc cũng không rõ thực hiện vào lúc nào.

Thông thường, việc cất bốc, quy tập mộ liệt sĩ đều do các đơn vị quân đội thực hiện. Tuy nhiên, tra cứu lại hồ sơ ở huyện Bạch Thông và cả tỉnh Thái Nguyên đều không tìm được bất cứ tư liệu gì liên quan việc cất bốc 13 mộ liệt sĩ này.

Một ngôi mộ liệt sĩ không có hài cốt tại nghĩa trang Bạch Thông.

Về việc này, Đại tá Lã Văn Hào, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bắc Kạn cho biết, chúng tôi đã tìm kiếm rất cẩn thận nhưng không có tài liệu nào về việc triển khai cất bốc những ngôi mộ này vào năm 1979-1980, chỉ tìm được bốn nhân chứng tham gia cất bốc 13 mộ liệt sĩ đã được quy tập về nghĩa trang cũ sang nghĩa trang mới. Những nhân chứng này khẳng định, việc di chuyển mộ từ nghĩa trang cũ sang nghĩa trang mới thực hiện cẩn thận, có sao chuyển vậy.

Vì những lý do này, tỉnh Bắc Kạn nhận định, nhiều khả năng hài cốt của các liệt sĩ vẫn nằm tại vị trí chôn cất ban đầu tại thôn Quan Làng. Đặc biệt, trong số đó đã có ba ngôi được gia đình thân nhân tự cất bốc đều khẳng định là có hài cốt. 

Theo sơ đồ được các nhân chứng cung cấp, tại đây có 13 mộ, tuy nhiên qua xác minh thì chỉ có 12 mộ vì một liệt sĩ đã được thân nhân đưa đi an táng ngay sau khi tìm thấy thi thể do lũ cuốn và cùng với 3 ba mộ đã được thân nhân tự cất bốc, thì tại đồi Nà Coóc chỉ còn 9 mộ.

Nhiều di vật được tìm thấy tại vị trí chôn cất ban đầu ở thôn Quan Làng.

Ngày 28/5, tỉnh Bắc Kạn đã tiến hành khai quật lại chín ngôi mộ tại vị trí an táng ban đầu ở thôn Quan Làng. Tuy nhiên, kết quả khai quật chỉ tìm thấy một số hiện vật, như: Lược chải tóc, bút, tiền xu, dây chuyền, bát sắt... nhưng không thấy hài cốt. Theo các thành viên của tổ công tác tỉnh, những hiện vật này chắc chắn là của các liệt sĩ vì chỉ giai đoạn những năm 1968 mới có những hiện vật có hình thức như vậy. 

Đồng thời, dựa theo những dấu hiệu nhìn thấy sau khai quật trong sáng 28/5 như: Đinh đóng áo quan được xếp gọn một góc mộ, mộ được lấp nông… có thể khẳng định, 9 ngôi mộ tại đồi Nà Coóc đã được cất bốc đi từ lâu.

Lực lượng chức năng tiến hành khai quật nơi chôn cất ban đầu của các liệt sĩ nhưng không thấy hài cốt.

Thừa nhận việc trả lại danh tính cho các liệt sĩ TNXP có lẽ không còn cơ hội, tuy nhiên ông Phạm Duy Hưng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Kạn nêu rõ: "Bước tiếp theo chúng tôi sẽ giao Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh và Sở LĐ-TB&XH tiếp tục nghiên cứu tất cả các văn bản liên quan đến quy tập liệt sĩ TNXP từ năm 1969 trở lại đây, xem cơ quan nào chịu trách nhiệm quy tập mộ liệt sĩ thanh niên xung phong; tìm nhân chứng quy tập lần 1 để tìm ra câu trả lời kịp thời nhất. Việc làm này, đề nghị xúc tiến nhanh, cố gắng trong vòng 2 tháng có báo cáo trả lời".

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Kạn cho biết thêm: "Quá trình tìm kiếm hài cốt các liệt sĩ cũng như khai quật đã được thông tin chính xác đến các cơ quan báo chí, thân nhân gia đình liệt sĩ biết. Tỉnh Bắc Kạn đã cố gắng hết mức có thể và với tinh thần trách nhiệm cao, mong các cơ quan báo chí phản ánh chính xác để dư luận nắm đúng bản chất, hiện tượng trong việc này".

Ông Tống Văn Minh, nguyên Bí thư Đoàn thanh niên xã Thanh Vận (huyện Chợ Mới, Bắc Kạn) thời kỳ các TNXP tham gia xây đập thủy lợi Tân Minh năm xưa kể lại: Năm 1967, Nhà nước cho xây dựng hồ chứa nước loại trung thủy nông. Huyện Bạch Thông quyết định thành lập đội thủy lợi 202 ở xã Thanh Vận gồm 83 người để tập trung xây dựng hồ chứa nước nhằm tưới tiêu cho hàng ngàn hecta ruộng một vụ trở thành hai vụ.

Do công việc còn quá nhiều mà nhân lực ít nên tháng 1/1968, Đại đội TNXP chống Mỹ cứu nước Bắc Thái 933 - N91 - 92 đã sang hỗ trợ đội 202 của xã Thanh Vận làm tiếp phần việc như thân đập, lải tràn.

Sơ đồ mộ chí và tài liệu ông Tống Văn Minh vẽ từ hồi mới mai táng các liệt sỹ TNXP.

Đến ngày 9/8/1968, khi công trình sắp hoàn thành thì có mưa nhiều, lượng nước từ các nơi dồn về, nước trong hồ dâng cao rất nhanh lại không có đường thoát. Do nước chảy quá xiết và bất ngờ, 13 TNXP (gồm 10 nữ và 3 nam, đa phần trẻ tuổi, chỉ có 1 người đã lập gia đình) đóng quân ở nhà dân và nhà kho dưới chân đập đang giúp dân di chuyển tài sản đã bị nước cuốn trôi và hy sinh.

Trong 13 thi thể được tìm thấy có 1 liệt sỹ được gia đình đưa về mai táng. Còn lại 12 liệt sĩ được chôn cất tại khu đồi Nà Cóc thuộc thôn Quan Làng, xã Thanh Vận. "Lúc đó, dù điều kiện khó khăn nhưng chúng tôi đã khâm liệm các liệt sĩ rất chu đáo, khắc tên từng người lên nấm mồ rất cẩn thận và cẩn thận vẽ sơ đồ. Tôi rất buồn vì quá trình quy tập lại để xảy ra sai sót nghiêm trọng như thế", nguyên Bí thư Đoàn thanh niên xã Thanh Vận nghẹn ngào.

Liên quan việc 13 mộ liệt sĩ không có hài cốt, tỉnh Bắc Kạn kêu gọi những ai tham gia và chứng kiến việc cất bốc cung cấp thông tin để tìm kiếm