Lạ lùng chuyện “nuôi muỗi” trên đảo Trí Nguyên

Cho muỗi ăn máu tại Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương (ảnh được cung cấp bởi Dự án “Hướng tới loại trừ sốt xuất huyết tại Việt Nam”).

Thuyết phục người dân đảo cho… thả muỗi

Trong một thời gian dài trước tháng 4/2013, khoảng 3.000 cư dân sinh sống trên đảo Trí Nguyên (cách cảng biển TP Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa 2km) liên tục bị “quấy rầy” bởi các chuyên gia và cộng tác viên thuộc Dự án “Hướng tới loại trừ sốt xuất huyết tại Việt Nam” có văn phòng đặt tại Viện Pasteur Nha Trang. Bởi những người thực hiện Dự án, khi gặp người dân chỉ xin một chuyện duy nhất: Thả muỗi.

Nghe qua, hầu hết cư dân trên đảo đều tỏ ý lo lắng. Sở dĩ họ "ngại" lời đề nghị “kỳ cục” này là vì hàng năm, cứ đến mùa dịch bệnh sốt xuất huyết thì hòn đảo tuyệt đẹp này cũng không ngoại lệ, hàng trăm người lại phải vào đất liền điều trị bệnh. Thế nhưng, bằng những lập luận chắc chắn, các chuyên gia và cộng tác viên thuộc Dự án “thả muỗi” kỳ lạ đã thuyết phục từng người, từng hộ gia đình, đồng ý. “Theo nguyên tắc, toàn bộ cư dân trên đảo phải đồng ý cam kết bằng văn bản trên tinh thần tự nguyện, sau khi đã thấu đáo mục tiêu và phương pháp thực hiện thì Dự án mới được phép tiến hành...”, TS.BS Nguyễn Bình Nguyên, điều phối viên thực địa Dự án cho hay.

“Quả là thuyết phục được toàn bộ cư dân trên đảo Trí Nguyên không hề đơn giản. Các chuyên gia và cộng tác viên dự án đã tìm đủ mọi cách để giải thích cặn kẽ và thấu đáo nhất”, TS Nguyễn Bình Nguyên chia sẻ. Đến thời điểm này, toàn bộ người dân trên đảo đã rành “lai lịch” của những “chú muỗi dự án”. Theo cách hiểu của cư dân đảo, đó là loại muỗi vằn nhưng “có vaccine” nên không thể lây truyền bệnh sốt xuất huyết cho người, lại khiến “bọn muỗi con sinh ra cũng không còn khả năng lây bệnh sốt xuất huyết”.

Hết sốt xuất huyết nhờ... “muỗi dự án”

Cán bộ Dự án thu mẫu bọ gậy tại hộ gia đình về làm thí nghiệm.

Thực hư câu chuyện muỗi có vaccine này ra sao? Chúng tôi mang thắc mắc hỏi TS Nguyễn Bình Nguyên. “Nói cách chính xác hơn là “muỗi dự án” (loại muỗi vằn lưu hành trên đảo) đã được gây nhiễm khuẩn Wolbachia. Loại vi khuẩn này tồn tại sẵn trong tự nhiên và được tìm thấy trên 60% loài côn trùng sống xung quanh con người như: Ruồi giấm, châu chấu, bướm, chuồn chuồn… Khuẩn Wolbachia (lấy ra từ ruồi giấm) khi được gây nhiễm vào muỗi vằn sẽ khống chế sự phát triển của virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết và một số virus khác trong cơ thể muỗi. Vì vậy, người dân hiểu "muỗi dự án" có vaccine ngăn bệnh sốt xuất huyết cũng không xa bản chất sự việc là mấy...”, TS Nguyễn Bình Nguyên vui vẻ giải thích.

Cũng theo chuyên gia điều phối dự án “thả muỗi”, điểm đặc biệt của Dự án này nằm ở chỗ, muỗi cái nhiễm khuẩn Wolbachia “kết” muỗi đực không nhiễm sẽ sinh ra thế hệ muỗi con đều nhiễm khuẩn. Còn muỗi đực nhiễm khuẩn Wolbachia “kết” muỗi cái không nhiễm sẽ khiến họ nhà muỗi “tuyệt hậu” vì trứng đẻ ra không thể nở thành loăng quăng. Trường hợp còn lại là cả muỗi đực lẫn muỗi cái đều nhiễm khuẩn Wolbachia, khi “kết” nhau sinh con đẻ cái cũng đều di truyền khuẩn này. Nói cách khác, thông qua quá trình sống tự nhiên, “muỗi dự án” sau khi được thả ra đảo Trí Nguyên sẽ lây lan khuẩn Wolbachia với tốc độ nhanh, khiến quần thể muỗi hiện hữu tại đảo mất dần khả năng lây truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue.

Được sự đồng ý của toàn bộ cư dân đảo, từ tháng 4 - 9/2013, các chuyên gia và cộng tác viên thực hiện Dự án “Hướng tới loại trừ sốt xuất huyết tại Việt Nam” bắt đầu thả muỗi vằn nhiễm khuẩn Wolbachia. Muỗi được thả bằng cách đưa lọ nước có chứa loăng quăng đến một số hộ gia đình. Đến tháng 5/2014, Dự án tiếp tục đợt thả muỗi nhiễm khuẩn Wolbachia đợt 2. Lần này cũng kéo dài đến tháng 11/2014, nhưng khác lần trước là thả muỗi trưởng thành nhiễm khuẩn Wolbachia để tránh hao hụt số lượng “muỗi dự án”.

“Từ khi thả muỗi nhiễm khuẩn Wolbachia qua 2 lần đó, tới nay muỗi vằn nhiễm khuẩn Wolbachia vẫn tự duy trì trên đảo Trí Nguyên, tự truyền khuẩn Wolbachia cho các thế hệ muỗi sau qua con đường sinh sản tự nhiên”, TS Nguyễn Bình Nguyên cho biết.

"Một tên trúng hai đích"

Theo thông tin chính thức từ Dự án đặc biệt này, kết quả giám sát liên tục dịch tễ sốt xuất huyết Dengue trên đảo Trí Nguyên, sau thời điểm thả muỗi nhiễm khuẩn Wolbachia cho thấy, không có ca bệnh nào trong năm 2014. Đến năm 2015, chỉ phát hiện 1 ca bệnh sốt xuất huyết trên hòn đảo du lịch nổi tiếng này.

Được biết, “Hướng tới loại trừ sốt xuất huyết tại Việt Nam” là dự án được Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương (Bộ Y tế) hợp tác cùng Viện Pasteur Nha Trang, Sở Y tế Khánh Hòa và các nhà khoa học thuộc ĐH Monash (Úc) nghiên cứu từ năm 2006. Trong bối cảnh rộng hơn, hiện ngoài đảo Trí Nguyên thuộc Việt Nam, 4 quốc gia khác là Úc, Indonesia, Brazil và Columbia cũng tham gia tiến hành thả muỗi nhiễm khuẩn Wolbachia ra thực địa. “Kết quả thực địa tại 4 quốc gia nói trên cũng tương tự tại đảo Trí Nguyên. Hiện các nhà khoa học Việt Nam và Úc vẫn đang theo dõi, phân tích, đánh giá kết quả nghiên cứu”, TS Nguyễn Bình Nguyên thông tin thêm.

Trong bối cảnh thế giới và Việt Nam từng phải “đau đầu” với virus Zika (gây nên chứng đầu nhỏ ở thai nhi, có liên quan đến việc lây truyền từ muỗi vằn) liệu Dự án thả muỗi nhiễm khuẩn Wolbachia có phải là "một mũi tên trúng hai đích"? “Về lý thuyết, khuẩn Wolbachia khi gây nhiễm vào muỗi vằn không chỉ ức chế sự phát triển của virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết mà còn ức chế sự phát triển của một số virus khác trong cơ thể chúng. Nhiều kết quả nghiên cứu trên thế giới cho thấy, trong số virus có trong cơ thể muỗi vằn bị khuẩn Wolbachia ức chế phát triển có cả virus gây nên chứng Zika. Tuy nhiên, để khẳng định chắc chắn điều này cần có thêm thời gian...”, TS Nguyễn Bình Nguyên giải thích.

Sốt xuất huyết Dengue là dịch bệnh hiện đang lưu hành trên 100 quốc gia với hàng trăm triệu ca mắc hàng năm. Tới thời điểm này, bệnh sốt xuất huyết Dengue vẫn chưa có thuốc đặc trị và vaccine phòng bệnh hữu hiệu. Trong những dự án đầy tham vọng, một số hãng dược phẩm đã loan tin thử nghiệm vaccine ngừa bệnh sốt xuất huyết với tỷ lệ phòng ngừa đạt từ 20% - 60% tùy từng tuýp virus (có 4 tuýp virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết đang lưu hành). Để đạt tỷ lệ ngừa bệnh này, ước tính chi phí vào khoảng 200 - 250 USD/người. Trong khi đó, theo TS Nguyễn Bình Nguyên, cư dân đảo Trí Nguyên không mất đồng nào vẫn thoát bệnh sốt xuất huyết Dengue một cách lâu dài, bền vững nhờ Dự án thả muỗi nhiễm khuẩn Wolbachia.

Thanh Giang/Báo Gia đình & Xã hội