Nghệ thuật đương đại: Trình diễn ngang với…uống thuốc “liều”!

Nghệ sĩ Ly Hoàng Ly trong dự án trình diễn mới nhất. Ảnh: TL

Khi nghệ sĩ bị chế giễu

Mới đây, trong những ngày Hà Nội mưa gió sụt sùi, nhà thơ Ly Hoàng Ly đã khiến nhiều người sửng sốt bởi một phần trình diễn nghệ thuật đương đại ngay trên vỉa hè. Cô mặc áo dài trắng, đeo cánh thiên thần, đi chiếc xe đạp sơn trắng toát diễu trên đường phố rồi dừng xe nằm gục ngay trên vỉa hè. Thoạt đầu, mọi người xúm xít vì nghĩ có… tai nạn giao thông hay một ai đó bị vấn đề về thần kinh đang tự hành xác. Mãi đến khi nhà thơ ngồi dậy, lấy giấy bút ghi chép ý kiến của mọi người thì tất cả mới “ồ”, “à” và dần tản ra, ai về nhà nấy.

Đây không phải lần đầu tiên xảy ra những chuyện “dở khóc, dở cười” về trình diễn nghệ thuật đương đại. Trước đó, nghệ sĩ Đào Anh Khánh khi đang lưng trần, tóc xõa để vẫy vùng, hú hét trình diễn trên nền nhạc đã bị đông đảo nông dân vác cuốc, cào ra đuổi vì dám “dẫm lên ruộng mà không xin phép”.

Tháng 4/2012, nghệ sĩ Trần Trọng Linh từng gây “chấn động” với triển lãm “Thương thuyết” tại Trung tâm Văn hóa Pháp (Hà Nội). Với chủ đề về dòng sông ô nhiễm nặng, nghệ sĩ đã mang nước thải của sông Tô Lịch về đóng băng trình bày thành tác phẩm sắp đặt. Tuy nhiên, dòng nước đen ngòm, hôi thối tan chảy từ khối đá lạnh đã tràn ra mặt đường, vỉa hè khiến ai đi ngang qua cũng phải hốt hoảng. Vậy là chưa hết 3 ngày triển lãm, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (Bộ VH-TT&DL) đã ra quyết định yêu cầu dừng triển lãm trước sự “bịt mũi” của dư luận.

Trình diễn nghệ thuật đương đại vốn không xa lạ ở các nước phương Tây nhưng ở Việt Nam, loại hình này vẫn còn xa lạ và chưa nhận được sự đồng cảm của số đông. Thậm chí chỉ cần công chúng thấy lạ mắt, chướng tai, “lệch chuẩn” một chút là bị “ném đá” ngay. Cứ như vậy, giữa nghệ sĩ và công chúng luôn ở thế giằng co. Nghệ sĩ thì cho rằng công chúng “chưa đủ tầm” để tiếp nhận, công chúng thì “chửi” nghệ sĩ là “điên rồ”, “rỗi hơi”…

Nhìn lại, sau dư luận của những cuộc trình diễn, chính những nghệ sĩ với khao khát tương tác nghệ thuật với cộng đồng thường là đối tượng chịu thiệt thòi hơn cả. Việc họ có “điên” hay không chưa bàn đến, nhưng những cái tên như: Ly Hoàng Ly, Trần Trọng Linh, Đào Anh Khánh… đều được giới nghệ thuật trong và ngoài nước biết đến. Trường hợp của Ly Hoàng Ly, cô tốt nghiệp Thạc sĩ tại Học viện Nghệ thuật Chicago, vừa là nhà thơ, nghệ sĩ thị giác, nhà biên tập văn học sáng giá với nhiều tác phẩm được xuất bản ở nước ngoài. Thế nhưng, sau khi về nước, những hình ảnh, clip về buổi trình diễn của Ly Hoàng Ly được đăng tải trên các diễn đàn, mạng xã hội thì hàng nghìn bình luận mang tính chế giễu đã nhằm vào nghệ sĩ và êkíp thực hiện.

Có thể lạ mắt nhưng đừng… phản cảm

Không thể phủ nhận, khoảng 20 năm trở lại đây, sự xuất hiện của nghệ thuật đương đại với các hình thức sắp đặt, trình diễn, video art... đã chạm được đến những vấn đề phức tạp không dễ thể hiện bằng ngôn ngữ hội họa, điêu khắc thuần túy. Đó là: tự do và giới tính, con người và bản năng, triết lý nhân sinh, chiến tranh, bạo lực, đạo đức xã hội, ô nhiễm môi trường, những bất cập trong đời sống đô thị hóa…

Thế nhưng, đã có không ít cuộc trình diễn mà các nghệ sĩ thì mải mê với ý tưởng, tâm huyết còn khán giả mặc sức “bịt mũi”, quay lưng khiến cấp quản lý không khỏi lúng túng. Vấn đề này đang đặt ra một yêu cầu cho các nghệ sĩ: Dù là loại hình nghệ thuật nào cũng cần có khán giả và nghệ thuật có thể lạ mắt chứ đừng phản cảm, lố bịch.

Vì thế, để nghệ thuật đương đại ở Việt Nam có khán giả, những nghệ sĩ cần thông qua truyền thông để giải thích, giúp cho công chúng hiểu hơn về nghệ thuật này. Trong giai đoạn đầu, khi chưa thể được số đông công chúng tiếp nhận thì các nghệ sĩ phải có sự tìm hiểu, chọn lựa đối tượng khán giả cho mình. Việc lựa chọn bối cảnh, môi trường để biểu diễn, trình diễn cũng cần được xem xét kỹ để sáng tạo ra những màn trình diễn mới mẻ mà không lố lăng, lạ mắt mà không phản cảm.

Nói về khó khăn với loại hình trình diễn nghệ thuật đương đại, ông Vi Kiến Thành - Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm cho biết, trong những năm qua, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm đã kiên quyết không cấp phép cho một số chương trình biểu diễn và ngay cả khi nó diễn ra “chui” thì đều gặp phải sự phản đối mạnh mẽ của dư luận. Hiện tại, vẫn chưa có văn bản riêng quy định cụ thể, chi tiết việc trình diễn, biểu diễn... nên đây chính là lỗ hổng để những tác phẩm phản cảm “vượt rào” đến với công chúng.

Bên cạnh đó, nhiều nhà nghiên cứu nghệ thuật đương đại thì cho rằng, công chúng cũng nên có cách nhìn cởi mở hơn bởi trên con đường tìm tòi, thể nghiệm những giá trị mới vẫn có một số tác phẩm chưa đủ độ chín, chưa phù hợp thị hiếu của số đông khán giả.

Thùy Phương/Báo Gia đình & Xã hội