Những tục lệ "kỳ lạ" ở làng trống Đọi Tam

Nghe nói về chiếc trống to nhất Việt Nam đã lâu, nay tôi mới có dịp tới làng nghề đã làm nên chiếc trống đó - làng Đọi Tam (xã Đọi Sơn, Duy Tiên, Hà Nam). Nằm dưới chân núi Đọi, Đọi Tam nổi tiếng là một làng nghề gia truyền có từ lâu đời.

Làng trống Đọi Tam là một làng nghề lâu đời với những chiếc trống khổng lồ

Tìm đến nhà ông Lê Ngọc Hùng, nghệ nhân nổi tiếng trong làng, tôi được ông cho biết, nghề làm trống ở Đọi Tam đã có từ trên 1.000 năm. Ông tổ của làng này tương truyền là hai anh em ông Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản. Truyền thuyết kể lại rằng năm 986, được tin vua Lê Đại Hành sửa soạn về làng cày ruộng tịch điền khuyến nông, hai anh em họ đã tự tay làm một cái trống to để đón vua. Tiếng trống cất lên rền vang như tiếng sấm nên về sau hai ông được dân làng tôn là Trạng Sấm.

Trống Đọi Tam xưa kia chủ yếu được đặt làm to để phục vụ lễ hội lớn trong làng hoặc đặt ở công đường để người dân đánh trống kêu oan. Người trong làng tay gồng tay gánh đồ nghề đi khắp nơi làm trống. Trống không chỉ cùng quân ra trận, trống còn giục đắp đê, trống hội ngày xuân, trống gọi trẻ đến trường...

Hiện nay, chiếc trống to nhất Việt Nam là trống Sấm có đường kính 2,35 mét, cao 3 mét, nặng khoảng 1.300 kg do gia đình ông Phạm Chí Khang cùng hơn 10 nghệ nhân, thợ giỏi của làng trống Đọi Tam phối hợp thực hiện.

Ở Đọi Tam, nghề làm trống chỉ truyền cho con trai và con dâu chứ không truyền cho con gái, đặc biệt cấm kỵ việc truyền nghề cho người ngoài.

Để tạo ra được một chiếc trống hoàn chỉnh, người dân làng Đọi Tam phải trải qua 3 công đoạn chính: Làm da, làm tang và bưng trống. Da trống được làm bằng da trâu. Da trâu được cạo lớp phôi cho mỏng rồi đem phơi khô.

Tang trống được làm bằng gỗ mít khô, xẻ cong. Mỗi cây gỗ được chia làm nhiều dăm. Người thợ làm trống sẽ làm cho các dăm gắn kết lại với nhau, tạo thành trống kín, khít, tròn. Dăm trống không được phép nối vì sẽ ảnh hưởng tới âm thanh.

Bưng trống là việc khó nhất. Không chỉ đơn giản là căng tròn da trâu trên mặt trống rồi dùng đinh bằng vầu hoặc tre đóng cố định vào thân trống, việc bưng trống còn đòi hỏi người làm trống có tai thính để thẩm định tiếng trống ăn vào nốt nhạc nào trong dàn trống.

Mỗi nghệ nhân là một "đồ tể"

Bào da là một công việc đòi hỏi sự tập trung cao độ và quyết định đến chất lượng âm thanh của trống

Da trâu sau khi được xử lý là phải phơi ngay để được hong khô, có như vậy tiếng trống mới ấm, vang xa. Trong quá trình bào da, những người thợ có tay nghề phải dồn hết tâm trí vào công việc. Nếu miếng da trâu dày hoặc mỏng hơn “tiêu chuẩn”, tiếng trống sẽ biến âm. Thế nên, cùng một trống cái, hai mặt trống sẽ cho những âm thanh rất khác nhau.

Nằm dưới chân núi Đọi, làng trống Đọi Tam có tuổi đời hơn 1000 năm

Thôn Đọi Tam có khoảng trên 600 hộ thì hầu hết đều làm trống

Từ sáng sớm tinh mơ, các gia đình ở làng Đọi Tam đã tất bật với việc làm trống

Để tạo ra được một chiếc trống hoàn chỉnh, người dân Đọi Tam phải trải qua 3 công đoạn chính: Làm da, làm tang và bưng trống

Dăm trống được bào cẩn thận sau đó mang ra ghép thành tang trống

Gỗ làm tang trống thường là gỗ mít, dẻo và không hay bị cong vênh, nứt vỡ

Da trâu được quây tròn căng hết cỡ trên mặt trống, đóng cố định vào thân trống bằng đinh chốt được làm từ vầu hoặc tre già.

Ở Đọi Tam, nghề làm trống chỉ truyền cho con trai và con dâu chứ không truyền cho con gái

Dọc theo con đường đi vào làng Đọi Tam có thể bắt gặp hình ảnh của những chiếc trống ở bất cứ nơi đâu

Làng Đọi Tam sản xuất đủ các loại trống từ chiếc trống Sấm to nhất Việt Nam đến những chiếc trống bé tí xíu dành cho các em nhỏ  trong dịp tết trung thu

Trống sau khi làm xong còn được sơn son và vẽ hoa văn rất tinh tế

Không chỉ làm trống giỏi, người Đọi Tam còn chơi trống rất điêu luyện, mỗi khi có lời mời là đoàn trống Đọi Tam lại  lên đường biểu diễn.