Phát hiện ngôi nhà cổ từ thời Tây Sơn

Ông Bùi Meo năm nay đã vào tuổi bát tuần nhưng trí nhớ vẫn còn rất minh mẫn. Ông là chủ nhân đời thứ 7 của ngôi nhà có một không hai này. Người tạo lập nên căn nhà này gốc ngoài bắc, di cư vào Quảng Ngãi, sau đó lên An Khê lập nghiệp vào khoảng năm 1765.

Nhìn bên ngoài ngôi nhà rất giản dị, không có vẻ gì đặc sắc. Thế nhưng khi hai cánh cửa bằng gỗ kiền kiền nặng trịch mở ra thì khách đã có thể nhận ra giá trị đặc sắc của nó...

Về tổng thể, nhà được kiến trúc theo lối tam đoạn ba gian hai chái, dài khoảng 16m; ngang 8m với 6 vì. Mỗi vì gồm 5 hàng cột ngang, 6 hàng cột dọc. Tất cả đều bằng lõi gỗ thò đo - một loại gỗ rất hiếm, nay trong rừng An Khê đã không còn loại gỗ đó nữa.

Kèo và xà đều uốn hình rồng, đầu chạm rồng. Xà gồ tròn liền cây và đều bằng gỗ kiền kiền. Ba gian ngoài cách biệt với gian trong bằng cửa ngăn. Các gian giữa bàn pha, bạo xổ, dây sen bằng gỗ tứ thiết. Không chạm trổ cầu kì, chỉ trang trí bằng gờ, chỉ nổi nhưng đã gần 240 năm mà hệ thống gờ mộng vẫn rất khít, chứng tỏ kíp thợ mộc dựng nên ngôi nhà này có tay nghề rất cao...

Một đặc sắc nữa là mái lợp liên hệ thống xà gồ rất dày (mỗi mái có tới 15 hàng) người ta lợp một lớp vỏ cây kiền kiền (rất cứng và đắng nên mối mọt không thể đụng tới) rồi đắp lên một lớp đất sét trộn nhuyễn với rơm, sau đó mới lợp tranh.

Nhờ kiểu mái độc đáo này mà người sống trong nhà gần như không có cảm giác đổi mùa...

Ông Bùi Meo cho biết, mãi tới năm 1959 ông mới cho thay lớp tranh bên ngoài bằng ngói - và đó cũng là sự thay đổi duy nhất của ngôi nhà từ lúc kiến tạo đến nay...

Cũng theo ông Bùi Meo thì ngôi nhà này có số phận khá đặc biệt. Trước ngày toàn quốc kháng chiến, những ngôi nhà tranh trong xóm đều bị giặc Pháp phá tan hoặc đốt rụi, chỉ riêng ngôi nhà này là thoát hiểm. Sau đó đã ba lần chúng bắt tháo dỡ nhưng chủ nhà đã khôn khéo lần khần rồi thoát. Thời chống Mỹ bom đạn ác liệt là thế, nhưng cũng rất may mắn ngôi nhà vẫn được bình yên...

Thị xã An Khê là nơi duy nhất ở Tây Nguyên còn những căn nhà gỗ cổ. Tuy nhiên trong số 5 căn còn lại thì nhà ông Bùi Meo cổ nhất, có giá trị nhất. Điều này đã được phát hiện và thừa nhận. Thế nhưng hiện phòng Văn hoá thông tin thị xã vẫn chưa nghĩ đến việc bảo tồn dù đây là chứng tích duy nhất còn lại ở An Khê Thượng đạo của một thời "áo vải cờ đào" oanh liệt...

Theo Nông thôn ngày nay