Thâm cung bí sử (73 - 2): Ông nội tôi học những gì?

Những cái hòm quét sơn ta màu cánh dán, rộng 30cm, dài khoảng 50cm, vừa vặn để xếp những cuốn sách chữ Nho vào đó. Đó là những cuốn sách được đóng rất chắc chắn bằng giấy dó, gồm đủ Tứ Thư Ngũ Kinh – những bộ sách căn bản của Nho học. Ngũ Kinh gồm: Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Dịch, Kinh Lễ, Kinh Xuân Thu. Tứ thư là: Đại học, Mạnh tử, Luận ngữ, Trung dung. Ngoài ra, các nhà nho còn đọc, nghiên cứu thêm các sách về  thuật phong thủy, thuật tướng số và thuật bốc thuốc Bắc.

Phải đỗ đạt một chút mới được làm thầy Đồ. Mấy cụ học trò của ông nội tôi giờ còn sống nói rằng ông tôi đã từng dự kỳ thi Hương. Bây giờ ở TP Vinh còn có địa danh gọi là Trường Thi. 40 năm trước đây tôi đã lọ mọ đến Trường Thi để xem ông nội tôi ngày xưa thi như thế nào. Nhưng cái Trường Thi cũ thời nhà Nguyễn không còn dấu vết nên tôi không biết chuyện thi cử ngày xưa như thế nào cả. Nhưng nhà thơ Trần Hữu Thung thì biết và giảng giải cho tôi như sau: “Chế độ thi cử triều Nguyễn chia ra thi Hương, thi Hội, thi Đình. Thi Hương tổ chức tại địa phương. Vào thời Nguyễn, năm 1807 có 6 nơi thi Hương trong toàn quốc. Cả miền Nam chỉ có một trường thi Gia Định. Miền Trung có 3 trường thi là Huế, Nghệ An, Thanh Hóa. Miền Bắc có 2 trường thi là Hà Nội và Nam Định. Trường thi là một khoảng đất rộng hình chữ nhật, có hàng rào tre bao quanh. Phần bên ngoài gọi là ngoại liêm. Bên trong gọi là nội liêm. Ngoại liêm dành cho các sĩ tử. Nội liêm dành cho ban giám khảo. Các quan chấm thi, coi thi, ai được chỉ định vào ban giám khảo phải ở trong nội liêm cho đến hết kỳ thi mới được về để đề phòng lộ đề thi và đáp án. Diện tích trường thi được chia bởi 2 đường thẳng góc, thành 4 phần bằng nhau, gọi là tứ vi. Nơi 2 đường giao nhau có hình chữ thập nên gọi là thập đạo, có chòi canh và một thập đạo trưởng canh giữ. Thí sinh các tỉnh phải đến đó thi. Trường thi ở Vinh gồm thí sinh Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình. Ba tỉnh này đông dân và nhiều nho sinh nên mỗi kỳ thi, sĩ tử đông lắm. Nhà sử học Lê Văn Hưu chép rằng: “Sĩ tử chen chúc dẫm chết nhau ở trường thi”. Kỳ thi Hương có 3 trường liên tiếp. Trường nhất thi vào ngày mùng 1, trường nhì thi ngày mùng 6, trường tam thi ngày 12 và khoảng 20 ngày sau sẽ niêm yết danh sách người đỗ. Ông nội tôi vào đến tam trường tức là đã qua kỳ thi thứ 3. Thí sinh rớt ở kỳ thi thứ nhất rất nhiều. Kỳ thi thứ 2 rụng cũng nhiều nên kỳ thứ ba sĩ tử còn lại rất ít.   

 (Còn nữa)

Khánh Hoàng