Thâm cung bí sử (73 - 3): Ông đồ Nghệ

Đỗ tam trường là làng phải mổ bò khao rồi. Và năm nào ông nội tôi cũng được làng khao vào ngày 16 tháng Giêng (Âm lịch). Làng tôi dành 38 mẫu ruộng nhất đằng điền để làm quỹ khuyến học. Hàng năm lấy quỹ đó để khao những người đỗ đạt.

Mấy cụ học trò của ông nội tôi nói rằng: “Vào được tam trường là khó lắm. Cách thi cử ngày xưa rất nghiêm và môn sinh rất nhiều. Sĩ tử làm bài thi khoảng 1.000 chữ. Nội dung thường là thơ phú, văn sách, chế biểu... Cái khó nhất khi thi thơ phú khiến người ta hay trượt vỏ chuối là vần. Nó phải theo Đường Vận, tức là phải làm thơ bát cú Đường Luật theo kiểu Đỗ Phủ. Nhưng vần của Hán Việt nhiều chỗ không ăn khớp với vần đời Đường nên thí sinh rụng như sung. Muốn không trượt thi, sĩ tử phải chép kiến tự, tức là chép những vần khác nhau vào giấy với chữ nhỏ như con kiến rồi giấu kín ở đâu đó, vào trường thi thì lén mở ra xem. Bây giờ người ta gọi là phao thi. Nhưng trò này rất nguy hiểm. Nếu phát hiện thấy kiến tự, thí sinh sẽ bị cấm thi suốt đời và có khi về làng còn bị Lý trưởng nọc ra đánh. Kiến tự rất dễ bại lộ, vì người coi thi rất đông, cứ 1.000 thí sinh thì có 300 người coi thi.

Bài thi sau khi làm xong thì phải nộp cho Giám thị để đánh dấu rọc phách. Những bài thi đó lại được chuyển cho quan chép bài để tránh giám khảo quen mặt chữ mà thiên vị. Giám khảo chỉ được chấm bài thi chép lại chứ không được chấm bản gốc”. Ông nội tôi ngày xưa qua tam trường như thế.

Người quê tôi trọng chữ. “10 bồ thóc không bằng góc chữ”- người Nghệ nói như thế. Trong làng, thầy đồ là người nhiều chữ nhất nên được trọng vọng nhất, hương lý, chức dịch so với thầy đồ chẳng là cái gì cả. Ông nội tôi từng hỏi một phú gia xe ngựa nghênh ngang về làng rằng: “Ông được mấy chữ? Hứ!”. Người nhiều chữ nhất nước ta lúc đó chính là thầy dạy ông nội tôi. Làng tôi gọi ông là ông Hoàng. Ông Hoàng là tiến sĩ, làm quan Tế Tửu trường Quốc Tử Giám ở Huế. Lúc đó vua muốn bỏ chữ Quốc ngữ mà ông quan Tế Tửu thì phản đối việc này, vì thế ông bị bãi quan về làng dạy học.

(Còn nữa)

Khánh Hoàng