Có một nhà văn Việt Nam đã mơ đến giải Nobel

Thực ra, người cầm bút viết văn nào mà thâm tâm chẳng ước ao, mong muốn những tác phẩm mình viết ra có giá trị cao, sự nghiệp văn chương của mình lẫy lừng, để được nhận cái giải thưởng danh giá nhất hoàn cầu ấy!

Nhưng ước là ước vậy thôi, chỉ để mình biết với mình vậy thôi. Nam Cao thì đã nói thẳng ra cái ước nguyện thiêng liêng đó của đời văn qua miệng nhân vật Hộ trong truyện ngắn “Đời thừa”.

Truyện này có một nội dung tầng nổi là “nỗi đời cơ cực đang giơ vuốt, cơm áo không đùa với khách thơ” (Xuân Diệu). Nhưng ở tầng sâu truyện, tác giả lại trình bày những suy nghĩ sâu sắc về nghề văn và giá trị văn chương.

Hộ - nhân vật của truyện, là một nhà văn có thiên lương và có ý thức cao quý về văn. Cuộc sống khó khăn, chật vật của gia đình đã khiến nhà văn Hộ phải cho in nhiều cuốn sách viết vội vàng, phải viết những bài báo để người ta đọc rồi quên ngay sau khi đọc. Nhưng Hộ vẫn còn lòng tự trọng của một nhà văn chân chính biết xấu hổ trước cái sự viết ẩu, viết vội đó của mình.

“Khốn nạn! khốn nạn thay cho hắn! Bởi vì hắn chính là một thằng khốn nạn! Hắn chính là một kẻ bất lương! Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương rồi. Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật đê tiện.

Chao ôi! Hắn viết những gì? Toàn những cái vô vị, nhạt phèo, gợi những tình cảm rất nhẹ, rất nông, diễn một vài ý rất thông thường quấy loãng trong một thứ văn bằng phẳng và quá ư dễ dãi. Hắn chẳng đem một chút mới lạ gì đến văn chương. Thế nghĩa là hắn là một kẻ vô ích, một người thừa.

Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có...”.

Hộ muốn viết ra được một tác phẩm làm lu mờ hết các tác phẩm khác ra cùng thời. Khát vọng ấy luôn âm ỉ trong anh, tuy cuộc sống túng quẫn cứ ghì anh xuống sát đất.

Thế nên đang lúc muốn tránh xa các bạn văn, không muốn phung phí chút tiền nhuận bút còm vào các cuộc rượu chè, để chăm lo cho vợ con, Hộ lại đã không kìm được mình khi nghe tin một cuốn sách của đồng nghiệp được dịch sang tiếng Anh. Cái khát vọng viết được một tác phẩm lớn để đời lại cháy bùng lên trong Hộ.

“Cuốn Đường về chỉ có giá trị địa phương thôi, các anh có hiểu không? Người dịch nó vì muốn biết phong tục của mọi nơi. Nó chỉ tả được cái bề ngoài của xã hội. Tôi cho là xoàng lắm!

Một tác phẩm thật giá trị, phải vượt lên bên trên tất cả bờ cõi và giới hạn, phải là một tác phẩm chung cho cả loài người. Nó phải chứa đựng được một cái gì lớn lao, mạnh mẽ, vừa đau đớn, lại vừa phấn khởi. Nó ca tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình... Nó làm cho người gần người hơn. Như thế mới thật là một tác phẩm hay, các anh có hiểu không?

Tôi chưa thất vọng đâu! Rồi các anh xem... Cả một đời tôi, tôi sẽ chỉ viết một quyển thôi, nhưng quyển ấy phải ăn giải Nobel và dịch ra đủ mọi thứ tiếng trên hoàn cầu”.

Hộ, cũng như các nhân vật nhà văn, nhà giáo, nói chung là hệ nhân vật trí thức, trong sáng tác của Nam Cao đều là hiện thân, là mang hình bóng tác giả. Suy nghĩ và ước nguyện văn chương của Hộ cũng chính là của tác giả.

Nam Cao có những truyện thấy rõ là ông có ý thức viết chúng ra như những tuyên ngôn, những suy tư về nghề văn, về nghệ thuật. Ở đó qua miệng các nhân vật ông trình bày, lý giải nhiều khía cạnh của văn chương trong quan hệ với hiện thực, với cuộc sống, với người đọc, và với chính nhà văn. Khát vọng có tác phẩm đạt giải Nobel của Hộ chính thực là tầm cao giá trị văn chương Nam Cao hướng tới và muốn đạt tới.

Nam Cao đã ngã xuống ở độ chín của cuộc đời và tài năng ông. Những gì ông đã kịp viết ra đủ chứng thực một tầm vóc văn chương đang trên đường đi tới một tác phẩm lớn của một đời văn. Một giải Nobel Văn học cho một nhà văn Việt Nam hôm nay dẫu còn xa vời, nhưng đó không phải là chuyện bất khả.

Nhưng trước hết nhà văn phải có khát vọng lớn, có chí hướng lớn để thực hiện khát vọng, điều này thể hiện ở thái độ nhận thức văn chương và ở từng câu chữ viết ra văn. Như Nam Cao đã nghĩ và đã làm. v.v.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên